थोरव्यक्ती लेबल असलेली पोस्ट दाखवित आहे. सर्व पोस्ट्‍स दर्शवा
थोरव्यक्ती लेबल असलेली पोस्ट दाखवित आहे. सर्व पोस्ट्‍स दर्शवा

charan singh chaudhary information in marathi


चरणसिंह हे देशाचे सातवे पंतप्रधान होत. २८ जुलै १९७९ ते १४ जानेवारी १९८० या काळात ते आपल्या देशाचे पंतप्रधान होते. काँग्रेसचे उत्तम कार्यकर्ते म्हणून त्यांनी काम केले होते. चरणसिंह हे शेतकरी कुटुंबातले सच्चे देशभक्त होते. त्यामुळे ग्रामीण जनतेवर प्रेम करणारे सच्चे किसान असा त्यांचा बोलबाला होता.
चरणसिंह यांचा जन्म २३ डिसेंबर १९०२ ला उत्तर प्रदेशातील मीरट जिल्ह्यात नुरपूर या गावी झाला. 

त्यांच्या वडिलांचे नाव मीरसिंग व आईचे नांव नेतक कौर. त्यांचे प्राथमिक शिक्षण मीरट येथेच झाले. त्यानंतर आग्रा विद्यापीठातून ते बी. एस्. सी. झाले. गाजियाबाद येथून त्यांनी १९२९ मध्ये एल्. एल्. बी. चे शिक्षण पूर्ण करुन वकिलीला सुरुवात केली. याचवर्षी त्यांनी काँग्रेस पक्षात सामील होऊन स्वातंत्र्यचळवळीत भाग घ्यायला सुरूवात केली.

charan-singh-chaudhary-information-in-marathi
charan-singh-chaudhary-information-in-marathi

 
मीरट येथे जिल्हा काँग्रेसचे ते उपाध्यक्ष होते, उत्तर प्रदेश काँग्रेस कमिटीचे ते महामंत्री होते, बार कौन्सिलचे सदस्य होते. स्वातंत्र्य चळवळीत त्यांनी स्वतःला पूर्णत: झोकून दिले होते. अनेकदा त्यांना कारावास पत्करावा लागला, तरी त्यांनी माघार घेतली नाही. १९४६ मध्ये त्यांना संसदेचे सचिवपद देण्यात आले. १९५९ पासून त्यांनी कृषिमंत्री, पशुपालन मंत्री, परिवहन मंत्री अशी विविध खाती सांभाळली.

उत्तर प्रदेशात जेव्हा संयुक्त विधायकदलाचे मंत्रिमंडळ बनविण्यात आले, तेव्हा ते उत्तर प्रदेशचे मुख्यमंत्री बनले. त्यामुळे काँग्रेस पक्ष त्यांना सोडावा लागला. जानेवारी १९६८ मध्ये इंदिरा गांधी यांच्या मदतीने ते परत उत्तर प्रदेशचे मुख्यमंत्री झाले. १९७० मध्येही ते मुख्यमंत्री झाले. परंतु पढे आणीबाणीच्या काळात इंदिराजींची मेहेरनजर गेली आणि त्यांना अटक करण्यात आली होती.

१९७४ साली विधानसभेच्या निवडणुकीत भारतीय क्रांतिदल जोमात होते. तेव्हा चरणसिंग यांची विरोधी पक्षनेते म्हणून निवड झाली. १९७४ मध्येच भारतीय लोकदल स्थापन झाले. यात सर्वपक्ष सामील झाले होते. १९७५ च्या आणीबाणीत त्यांना अटक करुन तुरुंगात ठेवण्यात आले होते. १९७६ ला त्यांची सुटका झाली. 

१९७७ च्या निवडणुकीनंतर मोरारजी देसाई यांच्या मंत्रिमंडळात त्यांना गृहखाते देण्यात आले. परंतु त्यांनी राजीनामा दिला. तेव्हा १९७७ मध्ये त्यांना उपपंतप्रधानपद व अर्थमंत्रीपद मिळाले. परंतु हे सरकार स्थिर न राहिल्यामुळे बरखास्त झाले आणि काँग्रेसच्या मदतीने चरणसिंग २८ जुलै १९७२ ला प्रधानमंत्री बनले. परंतु इंदिरागटाने त्यांना स्थिर होऊ दिले नाही. त्यामुळे पुढची निवडणूक होईपर्यंत, १४ जानेवारी १९८० पर्यंत त्यांनी हे पद सांभाळले.


चरणसिंह यांच्या पत्नीचे नांव गायत्रीदेवी. त्यांचा मुलगा डॉ. अजितसिंग हा नंतर लोकदलाचा नेता बनला.
चरणसिंह हे जीवनभर राजकीय चळवळीत सक्रीय काम करीत राहिले. भ्रष्टाचारापासून दूर असणारा कणखर नेता, सच्चा देशभक्त असा हा झुंझार नेता होता. ग्रामीण जनतेवर जिवापासून प्रेम करणाऱ्या या नेत्याचे निधन मे १९८७ मध्ये झाले.

charan singh chaudhary information in marathi

shivaji maharaj information in marathi

महाराष्ट्राचा इतिहास

फार-फार वर्षांपूर्वी महाराष्ट्राची भूमी ही दंडकारण्य म्हणून ओळखली. जायची. पण जसजसा माणसांचा वावर वाढू लागला, तस-तशी ही भूमी बहरू लागली. बाळसे धरू लागली आणि कालांतराने दंडकारण्याचा महाराष्ट्र झाला. या भूमीत संस्कृती रूजू लागली. कला, विद्या, शास्त्रे, शौर्य आणि धर्माने महाराष्ट्राची भरभराट झाली.

सातवाहन राजापासून यादव राजापर्यंत अनेक राजघराण्यांनी महाराष्ट्रात प्रजेच्या कल्याणाचा राज्यकारभार केला. राजांचा पराक्रम, संताची भक्ति गंगा, शेतकऱ्यांनी पिकविलेल्या धान्यराशींनी आणि तरुणांच्या शौर्याने महाराष्ट्र भूमी एक नंदनवन म्हणून उदयाला आली. ___ महाराष्ट्राच्या वैभवाच्या बातम्या पार दिल्लीपर्यंत पोहोचल्या. महाराष्ट्रातील देवगिरीच्या यादवांचे राज्य खूप वैभवशाली आहे, अशी कीर्ती अनेक परकीय सुलतानांच्या कानी गेली; आणि इथेच घात झाला. चंद्र-सूर्याला ग्रहण लागावे तसे झाले.


shivaji-maharaj-information-in-marathi
shivaji-maharaj-information-in-marathi

विंध्य पर्वताच्या बाजूने धुळीचे लोट उठले. परकीय सुलतानांच्या टोळधाडी महाराष्ट्रावर येऊन आदळल्या. त्यांच्या घोड्यांच्या टापांनी सारी भूमी रेंदाळून निघाली. लुटालूट, जाळपोळीने घरेदारे भस्मसात झाली. अनेकांची मुंडकी धडावेगळी झाली. महाराष्ट्र भूमी जणू बेचिराख झाली.

महाराष्ट्राच्या भूमीवर सुलतानी सत्ता राज्य करू लागल्या. प्रजा पोरकी झाली. गुलामीचे, हलाखीचे जीवन त्यांच्या वाट्याला आले. महाराष्ट्रावरील सुखाचा, वैभवाचा सूर्य मावळला. सारा महाराष्ट्र पारतंत्र्याच्या भयाण काळोख्या अंधारात बुडून गेला. जणू सूर्य कधी उगवणारच नव्हता. दुःखाचे, गुलामीचे जीवन कधी संपणारच नव्हते, अशी महाराष्ट्राची अवस्था झाली.

प्रजा निराश झाली. त्यांच्या आशा करपून गेल्या. पारतंत्र्याचा, दुःखाचा हा काळ कधी संपणार याची वाट पाहू लागली. तोपर्यंत सुलतानांच्या राज्यात महाराष्ट्रभूमी पोळून, होरपळून निघत होती. महाराष्ट्राचे रूपांतर जणू उजाड भूमीत झाले होते.

प्रजेच्या छळाला तर सीमा नव्हती. जुलूम, जबरदस्ती, कापा-कापी याला ऊत आला होता. आता या दुःखातून, या पारतंत्र्यातून आपली सुटका कोण करणार! प्रजा अशा तारणहाराची वाट पाहू लागली.

शिवरायांचा जन्म झाला

सगळीकडे आशा निराशेचा खेळ चालू होता. अशा वातावरणात दि. १९ फेब्रुवारी १६३० या शुभ दिवशी किल्ले शिवनेरीवर छ. शिवाजी महाराजांचा जन्म झाला आणि सगळीकडे शुभशकून होऊ लागले. दाही दिशा उजळून निघाव्या तशा महाराष्ट्राच्या आशा-आकांक्षांना पालवी फुटू लागली.

छ. शिवाजी महाराजांच्या वडिलांचे नाव शहाजीराजे. ते निजामशाहीतील एक पराक्रमी सरदार होते. आपल्या पराक्रमाच्या आणि शौर्याच्या बळावर ते निजामशाही - आदिलशाहीचे शूर सरदार म्हणून ओळखले जायचे.

छ. शिवाजी महाराजांच्या मातेचे नाव जिजाबाई. त्या सिंदखेडच्या जाधवराव या सरदार घराण्यातील लखूजी जाधवरावांच्या कन्या होत्या. शहाजीराजांशी त्यांचा विवाह झाला आणि त्या भोसले घराण्याच्या लक्ष्मी बनून वावरू लागल्या.

जिजाबाईंना सुलतानशाहीचे काळे रूप दिसत होते. कापाकापी, लुटालूट, देवालयांचा विध्वंस, आगीचे प्रलय पाहून आणि ऐकून त्यांना खूप दुःख होत होते. त्यांना अशा सुलतानशाहीचा तिटकारा येऊ लागला होता. आपल्या पोटी शूर, पराक्रमी पुत्र जन्माला यावा आणि त्याने महाराष्ट्रात स्वराज्याची स्थापना करावी अशी त्यांची इच्छा होती. ___शिवरायांचा जन्म झाला आणि जिजामातेच्या आशा-आकांक्षा जागृत झाल्या. शिवराय वीरपुरुष होतील अशाप्रकारे जिजामाता त्यांना वाढवू लागल्या. शिवराय इकडे तिकडे धावू लागले. खेळू लागले. रात्र झाली की, मातेच्या कुशीत शिरून गोष्टी ऐकू लागले. जिजामाता त्यांना महाभारत, रामायण, मारुतीच्या कथा सांगू लागल्या.

दिवसा ते सवंगड्याबरोबर खेळू लागले. मातींचे किल्ले, गड, हत्ती, घोडे बनवून लुटूपुटूच्या लढाया करू लागले. जिजामाता त्यांच्या बाललीलांकडे कौतुकाने पाहू लागल्या.

शहाजीराजे नेहमीच लढाया आणि मोहिमात गुंतलेले असायचे. शिवरायांना घडविण्याची सर्व जबाबदारी जिजामातांवर येऊन पडली. शहाजीराजांनी त्यांच्यासाठी पुण्यात लालमहाल नावाचा भव्य प्रासाद बांधला. शिवराय, जिजामाता त्या भव्य प्रासादात राहू लागले. शिवरायांना युद्धकलेचे आणि राज्यकारभाराचे शिक्षण देण्याची शहाजीराजांनी व्यवस्था केली होती. ___पुण्याचा कारभार शिवरायांच्या नावाने सुरू झाला. मातोश्री जिजाबाई आणि शिवरायांचे आपल्या जहागिरीकडे बारकाईने लक्ष होते. मातोश्री जिजाबाईंचे शिवरायांच्या शिक्षणाकडेही लक्ष होते. शिवराय थोड्याच दिवसात लिहायलावाचायला शिकले. ते कुशाग्र आणि चौकस बुद्धीचे होते. __राज्यकारभारातील प्रत्येक गोष्ट जिजामाता शिवरायांना जवळ बसवून शिकवत असत. एखाद्या प्रकरणाचा न्यायनिवाडा करणे, गुन्हेगाराला शिक्षा देणे, चांगल्या कामगिरीबद्दल कोणाचे कौतुक करणे, नवीन बेत आखणे, शस्त्रे-दारुगोळ्याची तपासणी करणे, गैरशिस्तीबद्दल चौकशी करणे, थोरामोठ्यांचा आदर सत्कार करणे, अशा गोष्टी शिवराय प्रत्यक्ष शिकत होते.

शिवराय जिजामातांना अनेक प्रश्न विचारीत असत. देव-देवता, थोर पराक्रमी युगपुरुषांच्या कथा जिजामाता शिवरायांना सांगत असत.

आपले लोक, आपला मुलूख, आपला धर्म, देवळे यांची अशी दैन्यावस्था का झाली? हे हळूहळू शिवरायांना समजू लागले. 'शिवबा, ही दैन्यावस्था पाहून तुला बरे वाटते का?' असा प्रश्न जिजामाता शिवरायांना विचारायच्या. जिजामातांना सर्वजण 'आईसाहेब' असे म्हणत असत.

असे सुसंस्कार होत असताना शिवराय युद्धशास्त्रात निपुण होत होते. तलवारीचे हात, धनुर्विद्या, दांडपट्टा, घोडेस्वारी अशा कलेत शिवराय हळूहळू पारंगत झाले.

महाभारत, रामायण, भागवत यातील पराक्रमी वीर शिवरायांना सारखे आठवायचे. भीम, अर्जुन, श्रीकृष्ण, अभिमन्यू यांच्या मूर्ती त्यांच्या नजरेसमोर सतत यायच्या. थोर पुरुषांचा सहवास त्यांना आवडायचा. अशाप्रकारे शिवरायांच्या मनात भक्ती आणि शक्तीचा संगम घडून येत होता. ___अशा संस्कारांनी शिवराय घडत होते. वाढत होते. राजकारणाचे धडे गिरवीत होते. तरुण सवंगडी जमवीत होते. आपला मुलूख हिंडून बघत होते. सुलतानांची जुलूमशाही, अन्याय, अत्याचार पाहत होते. त्वेषाने त्यांचे रक्त सळसळू लागले होते. अशा प्रकारे शिवराय राजाला आवश्यक त्या सर्व गोष्टी आत्मसात करीत होते.

स्वाभिमान जागृत झाला

सूर्याचे तेज कोणी कोंडून ठेवू शकेल काय? शिवराय तसेच सूर्यासारखे प्रखर तेजस्वी होते. हे तेज निराळेच आहे, हे शहाजीराजांनी ओळखले. शिवबांचा जन्म वेगळ्याच कारणासाठी झाला आहे. हे त्यांनी जाणले. साऱ्या दक्षिणेची जहागिरी शिवबांना दिली. तरी शिवबा सुलतानांना शरण जाणार नाही की, त्यांच्या गुलामगिरीत राहणार नाही याची जाणीव शहाजीराजांना झाली होती. ___शिवराय आणखी थोडे मोठे होताच ते आपल्या सहकाऱ्यांबरोबर सहााद्रीच्या दऱ्याखोऱ्यात फिरू लागले. महाराष्ट्राचे बळ सहाद्रीत आहे. येथील मावळ्यांना एकत्र करून निष्ठेने त्यांना आपलेसे केले तर, सुलतान, बादशहालाच काय पण, कोणालाही हा महाराष्ट्र अजिंक्य आहे, हे ध्यानी घेऊन ते कामाला लागले. थोड्याच काळात सारा मावळ प्रदेश शिवरायांना मानू लागला.

मावळातले जवान, काटक, चिवट तरुण शिवरायांनी आपल्याभोवती गोळा केले. त्यांची नावे तरी किती सांगावीत? जणू सारे मावळातले जवान शिवरायांच्या पाठीशी उभे राहिले. ती सारी दोस्तसेना लालमहालात आली. जिजामाता त्यांनाही आपल्याच मुलांप्रमाणे वागवू लागल्या. त्यांना उपदेश करू लागल्या. माया, प्रेम देऊ लागल्या.

 

आपल्या सवंगड्यांना घेऊन शिवराय घोडदौड करायचे, हत्यारांचे हात करायचे. डोंगर-दऱ्या, घाट, चोरवाटा, गडकिल्ले हिंडून पहायचे. हळूहळू हे सवंगडी शिवरायांच्या जीवाला जीव देण्यास तयार झाले. वाटेल तो त्याग करण्यास सिद्ध झाले. शिवराय म्हणजे त्यांना जणू शिवाचा अवतार भासू लागले. तर दिल्लीचा बादशहा आणि दक्षिणेतले सुलतान राक्षसासारखे दिसू लागले. राज्य शिवरायांनीच करावे असे त्यांना वाटू लागले. __ गुप्त खलबते होत होती. स्वराज्याचे मनसुबे रचले जात होते. पुण्याभोवतालची खडान्खडा माहिती शिवरायांनी करून घेतली होती. चोरवाटा, हत्यारे, दारुगोळा, बादशाही फौजेचे तळ, त्यांचे सैन्य, त्यांची ठाणी, त्यांचे पहारे हे सर्व त्यांना माहीत झाले होते. बादशहाच्या मुलखातून आपलाच असलेला मुलूख हिसकावून घेऊन, स्वराज्याचा पाया घालायचा होता.

शिवराय सर्वांशी गोड बोलत. प्रसन्नपणे हसत. रागावत नसत. परंतु एकदा मात्र शिवराय फारच संतापले. परस्त्रीयांना मातेसमान मानणाऱ्या शिवरायांच्या जहागिरीत एका स्त्रीवर अत्याचार झाला होता. ही खबर कानी पडताच कोणाचाही मुलाहिजा न ठेवता शिवरायांनी त्या गुन्हेगाराची रीतसर चौकशी केली. तो खरोखर दोषी आहे हे दिसताच, तो गावचा पाटील आहे हे विसरून शिवरायांनी त्याचे हात-पाय तोडण्याची शिक्षा फर्मावली. सगळीकडे जाहीर केले की, असा गुन्हा जर परत कोणी केला, तर त्याला यापेक्षाही भयानक शिक्षा दिली जाईल. त्या घटनेने लोकांना शिवरायांचा धाक वाटू लागला, तसेच त्यांच्या न्यायीपणाने लोक खूष झाले. प्रजा त्यांच्यावर पूर्वीपेक्षाही जास्त प्रेम करू लागली.

असे चालले असताना संतमंडळी लोकांना धर्माची आणि कर्तव्याची शिकवण देत होती. क्षात्रतेजाला जागृत करीत होती. _आणि एकीकडे महाराष्ट्रावर पाच सुलतानी सत्ता बळजबरीने राज्य करीत होत्या. प्रजेवर अत्याचार, जुलूम करीत होत्या.

शिवरायांना हे अत्याचार संपवायचे होते. जणू पाच अजगरांच्या विळख्यातून महाराष्ट्राला बाहेर काढायचे होते. परंतु त्यावेळी जिवाला जीव देणाऱ्या मावळ्यांशिवाय शिवरायांकडे काय होते ? सुलतानाकडे लाखोंच्या फौजा होत्या. प्रचंड दारुगोळा, शस्त्रास्त्रे होती. सर्व गड, किल्ले त्यांनी गिळले होते. सारा महाराष्ट्र आपल्या टाचांखाली रेंदाळून ठेवला होता. म्हणजेच सुलतानांच्या अफाट सामर्थ्यापुढे शिवरायांचे सामर्थ्य कितीतरी तोकडे होते.

सुलतानांच्या तोफांनी विजयनगरच्या नऊलाख फौजेचा चुराडा अवघ्या चार घटकात केला होता. अशा सुलतानी सत्ता, सामर्थ्यापुढे शिवरायांचे बळ कितीसे टिकणार? आणि तरीही शिवरायांनी एकच निर्धार केला होता. "मी स्वराज्याची स्थापना करीन! ही पवित्र भूमी परकीयांच्या हातातून सोडवीन. तेही या माझ्या निष्ठावंत सवंगड्यांच्या ताकदीवर." ____ हा विश्वास शिवरायांना आला कोठून ? हे बळ त्यांच्या अंगी आले कसे? प्रचंड आत्मविश्वास, प्रखर तळमळ, ज्वलंत अभिमान, स्वकीयांचे प्रेम ही शिवरायांची बलस्थाने होती. तीच त्यांची शक्ती होती. तेच त्यांचे सामर्थ्य होते.

तोरण्यावर भगवा फडकला शिवराय आपल्या मावळ्या सवंगड्यांसह सह्याद्रीच्या दऱ्या-खोऱ्यात हिंडत होते. विश्वास आणि कष्टाशिवाय राज्य आणि विद्या प्राप्त होत नसते, हे शिवराय जाणून होते. अढळ निष्ठा, अचूक, अविरत प्रयत्न आणि त्याग एकत्र आला तर शिवभारत निर्माण व्हायला कितीसा वेळ लागणार! आता मात्र झोकून द्यायलाच हवे, हाच विचार शिवरायांनी केला. __ स्वराज्याचे तोरण बांधायला एक तरी किल्ला आपल्या हाती हवाच. शिवरायांनी असा गड हेरून ठेवला होता. तोरणा उंच, बळकट आणि कठीण. भक्कम तट आणि बाजूने खोल दऱ्या. झुंजार माच्या. आणखी काय हवे! शिवाय तेथे शत्रूचे फारसे भय नव्हते. आणि एके दिवशी शिवराय आपल्या सवंगड्यानिशी तोरणागडावर दाखल झाले. 'हर, हर, महादेव' अशी गर्जना करीत त्यांनी स्वराज्याचा भगवा फडकावला. गडावर मावळ्यांचे चौक्या, पहारे बसले. तोरणा स्वतंत्र झाला. उण्यापुऱ्या साडेतीनशे वर्षानंतर स्वराज्याचा उष:काल झाला. नगारे आणि शिंगांच्या आवाजाने सह्याद्रीची दरी खोरी धुमली. स्वतंत्र शिवराय, स्वतंत्र मावळे, स्वतत्र भगवा झेंडा, महाराष्ट्राच्या भूमीत तोरण्याच्या रूपाने स्वातंत्र्य अवतरले. तेथील सुलतानी सत्ता उखडून फेकून देण्यात आली. हिंदवी स्वराज्याची स्थापना झाली. ____स्वराज्याचे तोरण बांधले शिवरायांनी आणि त्यांन: गडाची गहणी केली. गडाच्या दुरुस्तीस सुरुवात झाली आणि आई भवानी पावली. बुरुजाचे काम करीत असता धनाने काठोकाठ भरलेले हंडे सापडले. मोठे धन हाताशी आले. आनंदाची लाट तरळून गेली. जगदंबा भवानी शिवरायांवर प्रसन्न आहे. हे राज्य व्हावे ही तिचीच इच्छा आहे. हे धन तिनेच दिले आहे. याची सर्वांना खात्री पटली. हे धन स्वराज्याचे. महादेवाच्या चरणीच ते खर्च होणार. स्वराज्याच्या कार्यासाठीच ते उपयोगात येणार. जवळच अर्धवट बांधलेला किल्ला शिवरायांनी हेरला. तोरण्यावर मिळालेले धन नवा किल्ला बांधण्यासाठी वापरले आणि राजगड स्वराज्याच्या सेवेत दाखल झाला. उरलेले धन शस्त्रे, दारूगोळा, नवीन फौजेची उभारणी, शिबंदी यासाठी खर्च करण्यात आले.

मग शिवराय थांबलेच नाहीत. त्यांची पावले भराभर पडू लागली. मावळ खोऱ्यातील एक-एक किल्ला ते घेऊ लागले. तसा त्याभोवतालचा प्रदेश आपोआपच स्वराज्याच्या अमलाखाली आला. ___परंतु लवकरच ही बातमी विजापूरच्या आदिलशहाला समजली. आधी त्याने याकडे दुर्लक्ष केले. पण त्याचबरोबर मावळप्रांतातील लोकांकडे कडक फर्माने रवाना केली. शिवरायांची साथ सोडून शेतसारा, कर बादशाही अधिकाऱ्याकडे जमा करावा. नाहीतर एकेकाची मुंडकी धडावेगळी केली जातील असा दम भरला.

सुलतानाचे असे फतवे पाहून सर्वांच्या अंगाला कापरे भरले. जे लोक बादशहाचे ऐकत नाहीत, त्याच्या घरादाराची राखरांगोळी होते हे लोकांना माहीत होते. अशावेळी शिवरायांनी सर्वांना धीर दिला. शिवरायांच्या अशा दिलाशाने प्रजेच्या मनातील भीती दूर झाली. त्यांनी बादशाही फर्माने टरटरा फाडून चुलीत घातली. शेतसारा ते स्वराज्याच्या खजिन्यात भरू लागले. । असे सर्व चालू असता स्वराज्याची सर्व जबाबदारी शिवरायांच्याच खांद्यावर पडली होती.

याचवेळी शिवरायांची कसोटी पाहणारा प्रसंग घडला.

स्वराज्याला लागूनच जावळी प्रांत होता. तेथील सरदार चंद्रराव मोरे मरण पावले. राज्याला वारस उरला नाही. बादशहा जावळी प्रांत गिळंकृत करील अशी भीती होती. अशा कठीण प्रसंगी शिवराय मदतीला धावले. जावळीच्या सरहद्दीवर चौक्या-पहारे बसवून त्यांनी जरब बसविली. मोऱ्यांच्या वंशातील एक मुलगा निवडून त्याला गादीवर बसविले. नवे चंद्रराव मोरे जावळीचे सरदार झाले. बादशहाच्या घशात जाणारा जावळी प्रांत केवळ शिवरायांच्या मदतीमुळे, दूरदृष्टीमुळे वाचला.

आपण केलेल्या मदतीमुळे नवे चंद्रराव मोरे भविष्यात आपणाशी प्रेमाने आणि विश्वासाने वागतील, असा हेतू मनाशी बाळगून शिवरायांनी हे कार्य पार पाडले होते. यावेळी शिवराय होते अवघे सोळा वर्षांचे. एवढ्या लहान वयात केवढे हे शिवरायांचे धाडस. केवढी त्यांची दूरदृष्टी.

जावळीचा तिढा सोडवून शिवराय परत आले. त्यांच्यापुढे कितीतरी मोठी राजकारणे उभी होती. विजापूरच्या आदिलशहाने कोंढाणा किल्ल्यावर नवीन अधिकारी मियाँ रहीमची नेमणूक केली होती. हा मियाँ रहीम भविष्यात त्रासदायक ठरेल हे शिवरायांनी जाणले होते. शिवरायांना तर कोंढाणा हवा होता. पण ते शक्य होते काय?

स्वराज्यावरील पहिले संकट

राजगडाच्या बरोबर समोर, सहा कोसावर कोंढाणागड उभा होता. तो कसा घ्यायचा? त्याच्यावर कशी चढाई करायची, हे खूपच अवघड काम होते. आता शक्ती आणि युक्तीचा प्रयोग करावा, असा बेत शिवरायांनी आखला.. _ आपले विश्वासू साथीदार मुदगलांना शिवरायांनी आपल्या मनातील बेत सांगितला कोंढाण्याची खडान्खडा माहिती मुदगलांना होती. कोंढाणा घेणे म्हणजे चेष्टा नव्हती. सहा महिने लढले तरी कोंढाणा हाती लागणे कठीण. आता युक्तीने काम केल्याशिवाय कोंढाणा हाती लागणार नाही. हे शिवरायांनी आणि मुदगलांनी ओळखले. ____ अवघड कार्य पार पाडण्यासाठी जबर इच्छाशक्ती असावी लागते. शिवरायांकडे तर ती होतीच. तशा युक्तीच्याही चार गोष्टी त्यांना माहीत होत्या. त्यांनी मुदगलांच्या कानात काहीतरी सांगितले, आणि मुदगल लागले की कामाला. मुदगल गडावर गेले. गडकऱ्याशी असे गुळमट बोलू लागले की गडकरी पार विरघळला. त्याच्यावर मुदगलांनी जशी मोहिनी घातली. त्याला भुलवून, फितवून, डाव टाकून मुदगलांनी आपली माणसे घातली गडावर आणि कोंढाणा न लढताच आयताच स्वराज्यात सामील झाला. त्यावर स्वराज्याचा भगवा झेंडा फडकू लागला.

एवढे करून शिवराय थांबले नाहीत. त्यांनी त्याचवेळी आदिलशाही आमदानीतील शिरवळचा सुभानमंगळ किल्लाही युक्तीने ताब्यात घेतला. कोंढाणा तर गेलाच, पण सुभानमंगळही शिवरायांनी ताब्यात घेतला, हे पाहन मियाँ रहीम आपलीच दाढी आणि डोक्याचे केस ओढून कपाळही बडवू लागला.

हा शिवरायांना आवरायचे तरी कसे? शिवरायांना पकडले तर शहाजीराजे खवळतील आणि काय सांगावे मोगलांना जाऊन मिळतील. मोगल तर विजापूरचे राज्य. घशात घालायला टपलेलेच. अशा प्रश्नांनी विजापूरच्या आदिलशहाला भीती वाटू लागली.

म्हणून आता शहाजीराजांना प्रथम कपट करून कैद करावे म्हणजे, शिवराय आपोआप शरण येतील, असे आदिलशहाला वाटू लागले.

आणि एकेदिवशी आदिलशहाच्या कपटी काव्याने शहाजीराजे कैद झाले. त्यांना साखळदंड घालून विजापूरच्या बंदीखान्यात डांबण्यात आले. त्यावेळी इकडे राजगडावर जिजामाता, शिवराय आणि इतर मंडळी नव्या मसलती करण्यात मग्न झाली होती. आणखी नवे किल्ले कसे जिंकायचे याची गुप्त खलबते चालली होती.

परंतु शहाजीराजांना आदिलशहाने कैदेत टाकले, ही बातमी राजगडावर येताच राजगडावर अवकळा पसरली. सर्वजण चिंतेत बुडाले. शहाजीराजांच्या जीवाला धोका आहे, याची भीती सर्वांना वाटू लागली. चिंता वाढवणारी आणखी एक खबर राजगडावर आली. आदिलशहाने फत्तेखानाला मोठी फौज देऊन, स्वराज्याचा समाचार घेण्यासाठी पाठवले. या बातमीने राजगडावरील काळजीत आणखी भर पडली.

आता काय करायचे? स्वराज्यावरील हे भयाण संकट कसे थोपवायचे? असा प्रश्न सर्वांना पडला. शरण जायचे? चुकलो क्षमा करा म्हणायचे? स्वराज्य घ्या पण शहाजीराजांना सोडा असे सांगायचे, का माघार घ्यायची? छे, छे. हा डाव मांडला तरी कशाला? अशा विचारांनी शिवरायांच्या मनात जणू गोंधळ घातला. तोपर्यंत फत्तेखान मोठी फौज घेऊन स्वराज्याच्या सरहद्दीपर्यंत आलाही होता.

विचार करायला वेळ तरी होता काय ? बस ठरले. शिवरायांनी निर्धार केला. काय होईल ते होवो. फत्तेखानाशी झुंजायचे. हे राज्य व्हावे ही श्रींचीच इच्छा असेल तर, फत्तेखानाची फौज पाला पाचोळ्यासारखी उडून जाईल. मग तर शहाजीराजे सुटतील आणि स्वराज्य जागच्या जागी राहील. ठरले तर. झुंजायचे. खानाशी दोन हात करायचे. शिवरायांचा निर्धार पक्का झाला.

फत्तेखान जीव घेऊन पळाला फत्तेखानाचे संकट स्वराज्यावर चालून आले. प्रचड सैन्य, दारूगोळा, घोडदल, अफाट शस्त्रास्त्रे घेऊन आलेल्या फत्तेखानाला खरे तर खूप अवघड वाटत होते. त्याला आपल्या ताकदीचा गर्व चढला होता.

फत्तेखानाची प्रचंड फौज पुरंदरच्या पायथ्याशी येऊन थडकली. शिवराय आणि त्यांच्या शे-पाचशे मावळ्यांनी पुरंदरावर लढाईची पक्की तयारी केली होती. फत्तेखान, मुसेखान असे कितीतरी मातब्बर सरदार प्रचंड फौज घेऊन पुरंदरचा गड चढू लागले. त्यांना गड चढण्याचा बिलकूल अनुभव नव्हता. कसेतरी चढत ते पार मेटाकुटीला आले होते.

फत्तेखानाची फौज माऱ्याच्या टप्प्यात येताच पुरंदरच्या तटावरून शिवरायांच्या मावळ्यांनी मोठ्या दगड-धोंड्यांचा त्यांच्यावर वर्षाव सुरू केला. कोणी गोफणी फिरवून खानाच्या शिपायांची डोकी फोडू लागले. वरून येणाऱ्या दगडांनी खानाच्या फौजेचा चेंदा-मेंदा होऊ लागला. तर धनुष्यातून आलेल्या बाणांनी फत्तेखानाच्या सैन्याची चाळण झाली. प्रेतांचा खच पडू लागला.

तेवढ्यात शिवरायांचे मावळे अचानक येऊन गड चढणाऱ्या खानाच्या फौजेवर तुटून पडले. रणकंदन सुरू झाले. खानाच्या सैन्याची शिरे धडावेगळी होऊ लागली. तो हंगामा पाहून फत्तेखानाची फौज लढण्याचे सोडून, वाट फुटेल तिकडे पळू लागली. मावळे पळणाऱ्यांना कापून काढीत होते. आपल्या फौजेची ती दुर्दशा पाहून फत्तेखानही स्वत:चा जीव वाचविण्यासाठी पळाला. शिवरायांच्या मूठभर मावळ्यांनी खानाच्या प्रचंड फौजेचा दणदणीत पराभव केला. खानाचे वाचलेले थोडे सैनिक आणि स्वतः फत्तेखान धुळीने माखलेले तोंड लपवीत मान खाली

 

घालून विजापूरकडे पळाला. ____मात्र शिवरायांचे खंदे वीर बाजी पासलकर या लढाईत धारातीर्थी पडले. ते पाहून शिवरायांना खूप दुःख झाले.

शिवरायांवर पाठविलेला फत्तेखान आपले पराभवाने काळे झालेले तोंड घेऊन, जेव्हा विजापूरच्या आदिलशाही दरबारात आला, तेव्हा आदिलशहासमोर मोठा प्रश्न उभा राहिला. शिवराय काही असे-तसे नाहीत, हे त्याला कळून चुकले. तसेच शिवराय दिल्लीच्या मोगलांना जाऊन मिळाले तर आपली आदिलशाही बुडणारच, ही भीती त्याला वाटू लागली. शेवटी त्याने शहाजीराजांना शिवरायांनी जिंकलेले किल्ले परत देण्याच्या अटीवर कैदखान्यातून मुक्त केले.

शिवरायांचा राज्यकारभार

शिवरायांना प्रजा आता, 'राजे' असे संबोधू - लागली. शिवरायांनी आपल्या गड-कोटाची व्यवस्था चांगली लावून दिली होती. त्यांचे लक्ष चौफेर होते. स्वराज्याची सर्व अंगे सारखीच मजबूत करण्याकडे त्यांनी लक्ष दिले. सैन्य, गड-किल्ले, शस्त्रे, शेती, देवस्थाने, न्याय, वसुली, हेरखाते अशा अनेक गोष्टीत, इतक्या लहान वयातही राजांनी बारीक लक्ष घातले होते. प्रजेला स्वराज्य आपल्या प्रिय घरासारखे वाटले पाहिजे, असे त्यांना वाटत होते. यासाठी अहोरात्र त्यांची धडपड चालली होती.

राज्य स्थापून लढाया करणे एवढेच राजांचे उद्दिष्ट नव्हते. शेती समृद्ध व्हावी म्हणून ते प्रयत्न करीत होते. काही ठिकाणी त्यांनी लहान-लहान धरणे बांधली, राजे शेतकऱ्यांना शेतीत वेगवेगळी पिके घेण्यासाठी प्रोत्साहन द्यायचे. त्यांना सरकारी जमिनी द्यायचे. सारावसुली, सरकारी मदत याची चांगली व्यवस्था राजांनी ठेवली होती. स्वराज्य आणि लोकांचे संसार अशा प्रयत्नातून समृद्ध होत होते.

कायदा न करताही स्वराज्यात गोहत्याबंदीझाली होती. कोणीही यावे आणि शेतकऱ्याला लुटावे अशी बेबंदशाही आता उरली नव्हती. शेती, गावकी, न्यायदान, सरकारी कामकाज, सज्जनांचा सत्कार अशा सर्व कार्यात राजे शिस्तीने राज्यकारभार करीत होते.

स्वराज्यात शिस्तीचा आणि नेकीचा कारभार सुरू होता. प्रजेला चोख न्याय मिळत होता. कोणावरही अन्याय झालेला शिवरायांना खपत नसे. अपराध्यांना कडक शिक्षा दिली जात होती. मारामाऱ्या, लुटालूट होत नव्हती. प्रजेला तर स्वराज्य म्हणजे रामराज्य वाटू लागले होते.

प्रजा निर्भयपणे जगत होती. शिवरायांनी आणि त्यांच्या मावळ्यांनी कोणत्याही दिव्याला तोंड द्यायची तयारी केली होती. अनेक निष्ठावंत लढवय्ये सैनिक स्वराज्यासाठी कोणताही त्याग करायला सिद्ध होते.

शिवरायांना आता कोणाचीच भीती वाटत नव्‍हती .राजे आता स्‍वराज्याच्‍या हितासाठी

हालचाली करायला मोकळे होते. अनेक महत्त्वाची कामे त्यांच्यासमोर होती. आपल्या अनेक कार्यांना थोरा-मोठ्यांचा आशीर्वाद घ्यायला राजे चुकत नव्हते. सर्व कार्यात त्यांना प्रजेचा मनापासून पाठिंबा होता. प्रजेचे आशीर्वाद शिवरायांना खूप मोलाचे वाटत होते. शिवराय प्रजेचे होते. प्रजा शिवरायांची होती.

सागरात स्वराज्याचे आरमार

कोणत्याही बलाढ्य शत्रूशी सामना करायला शिवराय आता पुढे झाले होते. त्यांनी मोठी कामगिरी पार पाडायचे ठरविले. याचकाळात शिवरायांना पुत्ररत्नाचा लाभ झाला. बाळाचे नाव संभाजीराजे असे ठेवण्यात आले. प्रजेला खूप आनंद झाला. सर्वजण त्यांना प्रेमाने शंभूराजे असे म्हणू लागले.

'शिवरायांना राजगडावरून समोर कोंढाणा गड दिसत होता. वडिलांच्या सुटकेसाठी त्यांनी कोंढाणा गड आदिलशहाला दिला होता. कोंढाणा स्वराज्यात असलाच पाहिजे असे त्यांना वाटत होते. आणि राजांनी डाव मांडला.

मावळ्यांच्या रणगर्जना उठल्या. वीर तानाजी मालुसरे, शेलारमामा आदी मावळे सज्ज झाले. हर हर महादेव आणि जगदंबा भवानीच्या जय जयकारांनी आसमंत दणाणून गेला. स्वराज्याचे सैनिक कोंढाण्यावर चालून गेले. स्वराज्याचा त्रिशूल सुलतानशाहीत घुसला. कोंढाणा काबीज झाला; परंतु या रणकुंडात वीर तानाजी धारातीर्थी पडले. स्वराज्याचा मोलाचा मोहरा कामी आला. शिवरायांना आनंदाबरोबर खूप दुःखही झाले. 'गड आला, पण सिंह गेला,' असे ते उद्गारले. कोंढाण्याचे नाव तेव्हापासून सिंहगड झाले.

शिवरायांचे मर्द मावळे. आदिलशाही आणि मोगली मुलखात धुमाकूळ घालू लागले. सारे कोकण काबीज करण्याची राजांची इच्छा होती. त्यासाठी भक्कम आणि उत्तम आरमाराची गरज होती. राजे सागराची शक्ती ओळखून होते. सागर, सह्याद्री आणि मावळे यांच्या सामर्थ्यावर महाबलवंत स्वराज्य उभे करायचे होते.

राजांनी आपल्या निष्ठावंत सहकाऱ्यांना एकएक कामगिरी वाटून दिली. राजे स्वत:ही कोकणात उतरले. एक-एक गड स्वराज्यात दाखल होऊ लागला. सगळीकडून विजयाच्या बातम्या येऊ लागल्या. मावळ्यांच्या पराक्रमाने सागरालाही उधाण आले. राजांनी स्वराज्याचे पहिले लढावू आरमार उभे केले. स्वराज्याच्या लढावू नौका सागरावर तरंगू लागल्या. त्यावरील भगवे ध्वज राजांच्या पराक्रमाची साक्ष देत होते. दर्यासारंग स्वराज्याच्या आरमाराचे प्रमुख झाले. अनेक नवी ठाणी जिंकून स्वराज्यात सामील करण्यात आली. विजयदुर्ग, सुवर्णदुर्ग ही स्वराज्याची ठाणी बळकट झाली.

राजांनी अनेक लढावू जहाजे बांधून घेतली. त्यावर निष्ठावंत सैनिकांची नेमणूक केली. सागरावर स्वराज्याच्या भगव्या ध्वजाची जरब बसली. त्याचवेळी प्रतापगड बांधून पूर्ण झाला होता. अशा प्रकारे राजे स्वराज्याचा विस्तार करीत होते. प्रत्येक ठिकाणी त्यांचे बारकाईने लक्ष होते. _ 'स्वराज्य हे माझे आहे.' अशी स्वराज्यातील लोकांची भावना व्हावी, यासाठी राजे रात्रंदिवस झटत होते. स्वराज्याची मजबूत पायाभरणी करून त्यावर कर्तृत्वाचा कळस चढविण्यासाठी शिवराय सज्ज झाले होते.

अफजलखानाचे महासंकट

आदीलशाही दरबारात खबरीवर खबरी येत होत्‍या. आज हा मुलख जिंकला उद्या तो गड जिंकला . नंतर त्यांनी कोकणावर ताबा मिळवला. असे करता करता शिवराय आपले राज्‍य पण जिंकतील , अशी भीती आदिलशहाला वाटु लागली.

शिवरायांना विरूद्ध लढण्‍यासाठी अफजलखानाने पैजेचा विडा उचलला. युद्ध करण्‍यासाठी प्रंचड प्रमाणात सैन्‍य, दारूगोळा, तोफा आणल्‍या होत्‍या. युद्धासाठी येताना अफजलखानाने वाटेत असलेली देवळे, घरदारे नष्‍ट केली . हे सर्व करताना त्‍याला अंहकार आला होता, म्‍हणुन तो शिवाजीला तर मी चुटकीसरशी पकडीन असे बोलु लागला होता. स्वराज्यावरील हे महासंकट पाहून अनेकांची धाबी दणाणली. आता शिवराय काही करू शकत नाही असे काहींना वाटु लागले .  इकडे शिवराय अफजलखानाशी लढा कसा द्यावा यावर विचार करू लागले. त्‍यांनतर त्‍यांनी शक्‍ती, युक्‍ती यांचा वापर करून शत्रुला हरवायचे ठरवीले. आपण अफजलखानाला खूप घाबरलो आहोत व शरण येऊ इच्‍छीतो असे भासविले.   


खानाला ते खरेच वाटले. खान शिवरायांना भेटण्यास प्रतापगडाच्या पायथ्याशी आला. प्रचंड सैन्य आणि मोठा लवाजमा बरोबर होताच. ___ एका शामियान्यात खान आणि शिवरायांची भेट झाली. धिप्पाड शरीराच्या खानाने कपटाने शिवरायांना बगलेत दाबून त्यांच्या कुशीत खंजीर खुपसण्याचा प्रयत्न केला. परंतु शिवराय सावध होते. त्यांना अशा संकटाची कल्पना होती. ते तयारीनिशी आले होते. _शिवरायांनी झटकन आपली मान खानाच्या बगलेतून सोडविली. लपवलेला बिचवा कचकन खानाच्या पोटात खुपसला. खानाची आतडी बाहेर आली. 'दगा... दगा...' खान ओरडला.

तेवढ्यात शिवरायांच्या एका जीवाला जीव देणाऱ्या मावळ्याने खानाचे शीर धडापासून वेगळे केले. खान मरण पावला आणि मग मावळ्यांनी गनिमीकाव्याने खानाच्या प्रचंड फौजेला कापून काढले. काही वाचलेले सैनिक जीव घेऊन पळाले. शिवरायांच्या हाती प्रचंड खजिना, हत्ती, घोडे, दारूगोळा लागला. शिवरायांनी स्वराज्यावरील महासंकट दूर केले.

 सिद्दी जोहर चालून आला

खान मेला! शिवरायांनी खानाचा कोथळा काढला. आदिलशाही फौज कापून काढली. शिवरायांनी सारी दौलत लुटली, खजिना फस्त केला. अशा बातम्यांनी विजापूरचा आदिलशाही दरबार हादरला. शिवरायांच्या विजयाने सारा हिंदुस्थान आश्चर्यचकित झाला. एखाद्या प्रचंड पहाडाला भुईसपाट करावे तशी नवलाईची गोष्ट घडली होती.

या घटनेने आदिलशाहीवर तर जणू आकाशच कोसळले होते. येणाऱ्या बातम्यांनी आदिलशहाचे काळीज फाटत होते. शिवरायांनी पार कोल्हापूरपर्यंत मजल मारली आणि त्यांनी पन्हाळाही काबीज केला. या बातम्यांनी आदिलशाही दरबारात संतापाची लाट उसळली.

या शिवरायांना आवरावे कसे, असा आदिलशहाला प्रश्न पडला. राजांच्या पराक्रमाचा डंका जिकडे-तिकडे वाजत होता. नेताजी पालकर आणि मराठी फौजा बादशाही मुलखात धुमाकूळ घालीतच होत्या. अखेर आदिलशहाला उपाय सापडला. सिद्दी जोहर या काळ्याकभिन्न, धिप्पाड, पराक्रमी, बलाढ्य सरदाराला प्रचंड, सैन्य, तोफा, दारूगोळा देऊन शिवरायांचे पारिपत्य करण्यासाठी पन्हाळगडाकडे पाठविले.

आल्या आल्या सिद्दीने पन्हाळगडाला वेढा घातला. त्याची ताकद अफाट होती. राजे पन्हाळ्यावर सिद्दीच्या वेढ्यात अडकून पडले. कोणीच माघार घेत नव्हते. दोन महिने होऊन गेले

 

तरी सिद्धी वेढा आवळून उभा होता. गडावरचे अन्न-धान्य चारा-पाणी संपू लागले. शिवरायांपुढे मोठे प्रश्नचिन्ह निर्माण झाले. काय करावे ? शरण जावे ? छे, शक्य नाही.

राजांनी विचारविनिमय केला. गनिमीकाव्याने निसटून जाण्याचे ठरविले. एके रात्री जीवाला जीव देणारे निवडक मावळे साथीला घेऊन राजांनी गड सोडला. राजे शत्रूच्या गुहेतून बाहेर पडले. पण तेवढ्यात सिद्दीला शिवराय निसटून गेल्याची बातमी समजली. त्याने ताबडतोब शिवरायांच्या पाठलागावर मोठे सैन्य रवाना केले.

राजांचे प्राण पुन्हा संकटात आले. मावळ्यांनी पावनखिंडीत सिद्दी जोहरच्या सैन्याची वाट अडवून धरली. जीवाच्या शर्थीने मावळे शत्रूशी लढत होते. जीवावर उदार होऊन धारातीर्थी पडत होते. काहीच्या अंगावरचे मांस शत्रूने केलेल्या घावांनी लोंबत होते. घावांनी कित्येकांचे देह रक्तबंबळ झाले होते. आपले धनी शिवाजीराजे विशाळगडावर सुखरूप पोहोचेपर्यंत लढायचे अशी त्यांची जिद्द होती. ते शत्रूला इंचभरही पुढे सरकू देत नव्हते.

तेवढ्यात विशाळगडावरून तोफा धडाडल्या. शिवराय सुखरूप पोहोचल्याची ती निशाणी होती. राजे सुखरूप पोहोचल्याचा उरलेल्या सर्वांना आनंद झाला. आता आपल्याला मरण आले तरी चालेल असे मावळ्यांना वाटत होते. थोड्याच वेळात बाजीसह अनेक मर्द मावळे झालेल्या मरणप्राय जखमांनी धरणीवर कोसळले. धारातीर्थी पावन झाले. शिवरायांच्या स्वराज्यात असे खंदे वीर होते म्हणूनच स्वराज्याचा वृक्ष बहरत होता. फोफावत

होता.

शाईस्तेखान पळाला मर्द मावळ्यांच्या बलिदानाने दुःखी झालेले राजे राजगडावर आले. जिवावरच्या अनेक संकटातून वाचून आलेल्या शिवरायांना पाहून माता जिजाऊंना खूप आनंद झाला. काही काळ विश्रांती घेऊन राजे पुन्हा कामाला लागले. पन्हाळ्याच्या वेढ्याच्या वेळी ज्यांनी शत्रूला मदत केली, त्यांचा राजांनी पुरता बीमोड केला. ज्यांनी आपला जीव धोक्यात घालून स्वराज्याला मदत केली, पराक्रम गाजविला अशांचा राजांनी मोठी बक्षिसे देऊन गौरव केला. ज्यांनी आपल्या जीवाचे स्वराज्यासाठी बलिदान केले, त्यांच्या बायकामुलांचे अश्रू पुसून त्यांच्या उदरनिर्वाहाची चोख व्यवस्था केली. जमिनी, इनाम दिले.

याचवेळी मोगल सरदार, औरंगजेबाचा मामा शाईस्तेखान पुण्याच्या लालमहालात मुक्काम ठोकून होता. स्वराज्याच्या मुलखात त्याचे सैन्य धुमाकूळ घालीत होते. प्रजेला सळो-की-पळो करून सोडीत होते. राजांचे लक्ष शाईस्तेखानाकडे गेले. त्याची फौज अफाट होती. शस्त्रे, दारूगोळा, तोफा, हत्ती, घोडे असा मोठा सरंजाम होता. ____ म्हणून शिवरायांनी एक युक्ती केली. निवडक मावळ्यांना घेऊन अंधाऱ्या रात्री राजे बेधडक लालमहालात प्रवेशले. राजांनी शाईस्तेखानाला बरोबर गाठले. राजांनी एकच वार केला. तेवढ्यात सगळीकडे हलकल्लोळ उडाला. ते पाहून राजे आले तसे बिनबोभाट निसटले. राजांना वाटले खान मेला; पण खानाचे नशीब जोरावर होते. खानाची फक्त हाताची बोटेच तुटली होती. प्राणावर आले पण बोटावर निभावले.

खान घाबरला. शिवराय आले केव्हा आणि गेले केव्हा, याचा त्याला आणि त्याच्या लाखभर फौजेला पत्ताही लागला नाही. खानाने शिवरायांची धास्ती घेतली. तीन दिवसात तो जीव घेऊन लालमहालातून पळाला.

स्वराज्याचा सूर्य आता तेजाने तळपत होता. आदिलशाही आणि दिल्लीच्या मोगल सरदारांची शिवरायांनी दाणादाण उडविली होती. औरंगजेब संतापाने थरथरत होता. अखेर त्याला उपाय सुचला. त्याने शौर्यशाली, पराक्रमी अशा मिा राजे.जयसिंह यांना अफाट, प्रचंड फौज, लवाजमा देऊन शिवरायांवर पाठविले. आणि स्वराज्यावर पुन्हा नवे संकट ओढवले.

मिर्जा राजे जयसिंहाची मोगल सेना स्वराज्यावर तुटून पडली. राजांचे मर्द मावळे तुफानी हल्ला चढवून पराक्रम गाजवीत होते; पण एवढ्या प्रचंड ताकदीच्या शत्रूपुढे त्यांचा निभाव लागत नव्हता. शेवटी दूरदृष्टीचा विचार करून राजांनी मिझा राजे जयसिंहाशी तह केला. अनेक किल्ले, गड आणि स्वराज्याचा काही मुलूख औरंगजेबाच्या घशात गेला. नको त्या अटी पाळणे भाग पडले.

 

औरंगजेबाच्या अटीप्रमाणे शिवराय आणि बालशंभूराजे औरंगजेबाला भेटण्यासाठी आगऱ्याला गेले. तेथे औरंगजेबाने महाराजांच्या अपमान तर केलाच. पण त्यांच्या निवास स्थानाबाहेर चौकी-पहारेही बसवले. औरंगजेब कपटाने आपला जीव घेणार हे राजांनी ओळखले. __राजांनी युक्ती केली. आजारी असल्याचे भासविले. गरिबांना मिठाई-अन्नदान करायला सुरुवात केली. पहाऱ्यात शिथिलता आली आणि महाराजांनी बाळशंभूराजांसह आपली कपटी अजगराच्या विळख्यातून सुटका करून घेतली. राजे पुन्हा महाराष्ट्रात सुखरूप परतले. स्वराज्याचा सिंह निसटला हे पाहाताच औरंगजेब भयंकर संतापला.

थोडीफार विश्रांती घेऊन राजे पुन्हा मनाने, शरीराने ताजेतवाने झाले. ते पुन्हा कामाला लागले. मोगलांनी तहात घेतलेले किल्ले आणि मुलूख लढून त्यांनी परत मिळविला. अनेक मोगली ठाण्यावर छापे घालून अमाप धन-दौलत मिळविली.

 

स्वराज्याचा रीता झालेला खजिना पुन्हा संपत्तीने काठोकाठ भरून टाकला.

गेलेला मुलूख परत मिळाला. गड-किल्ले पुन्हा स्वराज्यात आले. स्वराज्याचा मोठा विस्तार झाला. चारी दिशांच्या शत्रूला शिवरायांनी खडे चारले. शक्तीने आणि युक्तीने महाराजांनी शत्रूला पाणी पाजले. अत्याचारातून महाराष्ट्र मुक्त करून राजांनी स्वराज्याची स्थापना केली होती. अशा शिवप्रभूना, युगपुरूषाला राज्याभिषेक करून इतर राजसत्तांची 'राजा' म्हणून मान्यता मिळवायची, असे राजांच्या सहकाऱ्यांना वाटू लागले.

तयारीला सुरुवात झाली. रायगडाला राजधानीचा मान देण्यात आला. रत्नजडित सुवर्ण सिंहासन बनविण्यात आले. .

"क्षत्रिय कुलावंतस सिंहासनाधिश्वर श्री शिवछत्रपती महाराजांचा विजय असो.” ही ललकारी घुमली. महाराजांवर पुष्पवर्षाव झाला. गडावरच्या तोफा कडाडल्या. शिवराय छत्रपती झाल्याचा संदेश तोफांनी दशदिशांना पाठविला.

माता जिजाऊँना खूप आनंद झाला. असा अलौकिक पुत्र आपल्या पोटी जन्मला म्हणून त्या कृतार्थ झाल्या.

जाणत्या राजांचे स्वर्गारोहण

साडेतीनशे वर्षांच्या प्रदीर्घ अंधाऱ्या कालखंडानंतर, शिवरायांच्या रूपाने महाराष्ट्राला खऱ्या अर्थाने राजपद प्राप्त झाले. जनता जनार्दनाने शिवरायांना 'जाणते राजे' हा मानाचा किताब बहाल केला.

स्वराज्यातील प्रजेला शिवरायांनी सुलतानाच्या, बादशहाच्या मगरमिठीतून मुक्त केले. कोणाबद्दलही दुजाभाव त्यांनी कधी दाखविला नाही. सर्वांना त्यांनी समानतेने वागविले. सर्व प्रजा त्यांच्या राज्यात सुख-समाधानाने राहात होती. .

राज्याभिषेकाचा आनंददायी सोहळा पार पडला. जिजामातांचे स्वप्न साकार झाले. हिंदवी स्वराज्याची स्थापना हे जिजामातांचे ध्येय, स्वप्न होते. ते स्वप्न महाराजांनी प्रत्यक्षात आणून मातेच्या डोळ्याचे पारणे फेडले. आपले जीवन सार्थकी लागले हे पाहून आपले कर्तव्य संपल्याची जाणीव जिजामातांना झाली. वय झालेले होते. थोड्याच दिवसात जिजामाता निजधामाला गेल्या. शिवरायांना आपल्यावर दु:खाचा डोंगर कोसळल्यासारखे झाले. जिजामाता फक्त राजांच्या आई नव्हत्या. कठीण समयी मोलाचा सल्ला देणाऱ्या, सतत स्फूर्ती देणाऱ्या, राजकीय जाणकार अशा सर्व काही होत्या. जिजामातांच्या कर्तव्याने त्या इतिहासात अमर झाल्या.

दुखाचा काही काळ लोटल्यानंतर महाराज पुन्हा आपल्या कर्तव्याकडे वळले. त्यांनी अनेक मोहीमा काढल्या. शत्रूने डोके वर काढले की, राजांनी त्याला तेथल्या तेथे ठेचावे, असे अनेकदा घडले. भल्या भल्या शत्रूला महाराजांनी पाणी पाजले. शत्रूवर जरब आणि दरारा बसविला. काही वर्षातच महाराजांनी मोठा मुलूख स्वराज्याला जोडला. शिवरायांचे वैभवी राज्य म्हणून 'स्वराज्य', सर्वत्र ओळखले जाऊ लागले. हे यश प्राप्त करण्यासाठी शिवरायांनी आपल्या रक्ताचे पाणी केले. ___ काळ पुढे सरकत होता. मोहिमावर मोहीमांनी लढायांनी शिवरायांनी शत्रूला नामोहरम केले होते. स्वराज्यातील प्रजेवर अन्याय होऊ नये, त्यांच्या तक्रारीचे निवारण तेथल्या तेथे व्हावे, राज्यकारभार शिस्तीने चालावा, या सर्वांसाठी महाराजांनी अष्टप्रधानमंडळ नेमले. त्यांच्याकडे वेगवेगळी खाती देऊन प्रजेला त्वरीत न्याय मिळवून देण्याची व्यवस्था केली. प्रजेच्या कल्याणासाठी आयुष्यभर झटणारे शिवप्रभू खरे तर लोकशाही राज्यव्यवस्थेचे आधुनिक प्रणेतेच म्हणायला हवेत. स्वराज्याची घडी व्यवस्थित बसली. सर्वांचे मनोरथ पूर्ण होत होते.

__परंतु अखंड परिश्रमाने, दगदगीने महाराजांची प्रकृती बिघडू लागली. आता आपले फार दिवस राहिले नाहीत. हे त्यांनी ओळखले. त्यांनी सर्वांना जवळ बोलावून घेतले. “आम्ही गेल्यावर सर्वांनी

 

एक दिलाने या स्वराज्याचे प्राणपणाने रक्षण करावे, हीच आमची शेवटची इच्छा आहे.” असे त्यांनी सर्वांना सांगितले.

एवढे बोलून शिवरायांनी डोळे मिटले ते कायमचेच; आणि शिवरायांनी स्वर्गारोहण केले. ते साल होते इ.स. १६८०. महाराष्ट्राचे तारणहार, कीर्तिवान, नीतिवान, प्रजाहितदक्ष जाणते राजे स्वर्गलोकी गेले. अशा शिवप्रभूच्या चिरंतन स्मृतीला आमचे लाख, लाख प्रणाम.

 


shivaji maharaj information in marathi

lal bahadur shastri information in marathi



  • जन्म  : २ ऑक्टोबर, इ.स. १९०४ 
  • मृत्यु : ११ जानेवारी, इ.स. १९६६
INFORMATION 1 

जय जवान ! जय किसन !! ही घोषणा साऱ्या देशात जागवून देशामध्ये चैतन्य निर्माण करणारे लालबहादूरशास्त्री हे आपले दुसरे पंतप्रधान होत. शास्त्रीजींचा जन्म २ ऑक्टोबर १९०४ या दिवशी वाराणसी येथे झाला. त्यांचे वडील प्राथमिक शिक्षक होते. शास्त्री दीड वर्षाचे असतानाच त्यांचे वडील मृत्यू पावले आणि त्यांची आई रामदुलारी त्यांना घेऊन आपल्या माहेरी राहू लागली. शास्त्रींचे प्राथमिक शिक्षण मिर्जापूर या गावी झाले. माध्यमिक शिक्षणासाठी ते वाराणसी येथे आले. तेथील हरिश्चंद्र हायस्कूल नदीच्या पैलतीराला होते. 

छोटा लालबहादूर रोज नदीत पोहन शाळेत जात असे. तेथे त्यांना निष्कामेश्वर प्रसाद हे शिक्षक लाभले. त्यांनी लालबहादूरला पित्याची माया दिली आणि त्याच्या मनात देशभक्तीचे बीज रुजवण्याचे कार्य केले.
शास्त्रीजी ११ वर्षांचे असताना त्यांनी गांधीजींचे बनारस हिंदू विद्यापीठातले गाजलेले भाषण ऐकले. गांधीजींनी देशबांधवांना केलेले असहकाराचे आवाहन ऐकन शास्त्रीजींनी शिक्षण सोडले व ते आंदोलनात सहभागी झाले. स्वदेशीचा स्वीकार व विदेशीवर बहिष्कार असे ते आंदोलन होते. ते संपल्यानंतर लालबहादूरने काशी विद्यापीठाची 'शास्त्री ' ही पदवी संपादन केली.

 त्यानंतर लालालजपतराय यांनी स्थापन केलेल्या 'सर्व्हटस् ऑफ द पीपल सोसायटी'चे ते सदस्य बनले. अखंड लोकसेवा करणे, सामाजिक शैक्षणिक सुधारणा घडवून आणणे हे या संस्थेचे कार्य होते. पुढच्या काळात शास्त्रीजी या संस्थेचे अध्यक्ष बनले. ही संस्था विधायक कार्यकर्त्यांची पाठशाला होती व शास्त्रीजी जन्मभर या संस्थेचे कार्य करीत राहिले.

शास्त्रीजी थोर अभ्यासकही होते. कारागृहात असताना त्यांनी कांट, हेगेल, लेनिन, रसेल, मार्क्स यांचे ग्रंथ वाचून काढले होते. १९३७ मध्ये ते विधानसभेवर निवडून आले. गांधींनी त्यांची वैयक्तिक सत्याग्रहाकरीता निवड केली होती. शास्त्रींना एकूण नऊ वर्षे कारावास घडला. ते तत्त्वाचे आग्रही, कर्तव्यकठोर असे कार्यकर्ते होते. ते तुरुंगात असताना त्यांचा मुलगा व मुलगी मंजु आजारपणात औषधाअभावी मृत्यु पावले. एवढी त्यांच्या घरची परिस्थिती हलाखीची होती.

१९३७ मध्ये शास्त्रीजी विधानसभेवर निवडून आले. त्यांच्या जीवनाला दिशा व गती देणारे गोविंद वल्लभपंत त्यांना याचवर्षी प्रथम भेटले. १९४६ पासून पुढे त्यांच्या यशस्वी पर्वाला सुरुवात झाली. १९४६ मध्ये काँग्रेस निवडणुकीत यशस्वी झाली. तेव्हा शास्त्रींची नियुक्ती पार्लमेंट सेक्रेटरी म्हणून झाली. भारत स्वतंत्र झाल्यावर शास्त्री मंत्री बनले. १९५१ मध्ये पंडित नेहरूंनी त्यांना पक्षाचे सचिव केले. १९५२ च्या निवडणुकीत पक्षबांधणी व निवडणूक यंत्रणा या गोष्टी शास्त्रींवर सोपवल्या होत्या. 

१९५२ च्या निवडणुकीनंतर शास्त्रीजी रेल्वेमंत्री झाले. १९५६ मध्ये दक्षिण भारतात एक मोठा रेल्वे अपघात घडला. त्या दुर्घटनेची जबाबदारी स्वतःची मानून शास्त्रींनी मंत्रीपदाचा राजीनामा दिला. १९५७ च्या निवडणुकीनंतर शास्त्रीजी दळणवळण मंत्री झाले. १९६१ मध्ये ते गृहमंत्री झाले. . १९६३ मध्ये श्रीनगर येथील मशिदीतून हजरतबाल चोरीस गेला. त्यामुळे असंख्य मुस्लीम बांधव अस्वस्थ झाले. पण शास्त्रीजींनी अवघ्या आठ दिवसात त्याचा शोध लावून प्रचंड लोकक्षोभ टाळला. हे त्यांनी केलेले एक अलौकिकच कार्य होते. शास्त्री हे पंडित नेहरूंबरोबर त्यांचे मदतनीस, सल्लागार, मित्र म्हणून राहिले. त्यावेळी ते खातेविरहित मंत्री होते.

 १९६४ च्या भुवनेश्वर काँग्रेस अधिवेशनात पंडित नेहरूंना पक्षाघाताचा झटका आला आणि या अधिवेशनात लोकशाही आणि समाजवाद ' हा अत्यंत महत्वाचा ठराव मंजूर करुन घेण्याची कामगिरी शास्त्रींनी पार पाडली. २७ मे १९६४ ला पंडित नेहरूंचे निधन झाले आणि ९ जून १९६४ ला शास्त्रीजी भारताचे पंतप्रधान झाले.
 
शास्त्रींसारख्या सौम्य प्रकृतीच्या माणसाजवळ लढण्याचे बळ नसेल अशा समजुतीने पाकिस्तानी फौजा छांबजवळ भारताच्या हद्दीत घुसल्या. परंतु शास्त्रीजींनी उच्चारलेला मंत्र देशात निनादला - जय जवान ! जय किसान !! आणि भारतीय जवानांनी अतिशय कडवी झुंज दिली. अनेक विमानांचा चुराडा झाला. रणगाडे धुळीस मिळाले. पाकिस्तानचे राष्ट्राध्यक्ष हादरून गेले. पाच फूट उंचीचे लालबहादूर जगाला हिमालयासारखे उत्तुंग वाटले.

 'यूनो'ने युद्धबंदीचा आदेश दिला. भारत व पाक या राष्ट्रातील नेत्यांची ताश्कंद येथे बोलणी झाली. दोन्ही राष्ट्रात शांतता नांदावी अशी शास्त्रींची इच्छा होती, अयूबखानही गेले. रशियाचे पंतप्रधान कोसिजीन कराराबद्दल योग्य ती मदत करीत होते. प्रथम काहीकाळ संशयाच्या, नंतर तणावाच्या व शेवटी स्नेहाच्या वातावरणात भारत व पाकिस्तान उभय राष्ट्राच्या नेत्यांची चर्चा झाली. काही संकेत ठरले आणि १० जानेवारी १९६६ रोजी युद्धबंदीच्या शांतता करारावर दोन्ही नेत्यांच्या सह्या झाल्या. शास्त्रीजी खंबीर होते. त्यांचे कर्तृत्त्व या ठिकाणी जगाला दिसून आले.
 
पण... !! ११ जानेवारी १९६६ च्या रात्री शास्त्रींना हृदयविकाराचा तीव्र झटका आला आणि त्यांचा आत्मा पंचत्त्वात विलीन झाला. ललितादेवी व रामदुलारीदेवी यांचे अश्रू पुसण्याचे सामर्थ्य कोणाच्यातच नव्हते. एक मात्र खरे की आघाडीवरचा जवान व शेतातला शेतकरी हेच भारताचे खरे भाग्य विधाते आहेत, हे शास्त्रींनी ओळखले होते व त्यांच्यामुळेच जय जवान ! जय किसान !! या घोषणेला मंत्राचे महात्म्य प्राप्त झाले.
शास्त्रीजी केवळ अठरा महिनेच पंतप्रधानपदी होते. 

परंतु त्यांनी भारत पाक युद्ध अत्यंत खंबीरपणे हाताळले आणि देशाला कणखर नेतृत्त्व दिले. शास्त्रीजी धोरणाचे पक्के होते, निर्णय घेण्यात ठाम होते. पाच फुटांचे त्यांचे दर्शनी रुप आकाशाएवढ्या प्रचंड कर्तृत्त्वाचे ठरले. आपल्या देदिप्यमान कारकिर्दीने लालबहादूर शास्त्री यांनी भारताच्या इतिहासावर स्वतःचा वेगळा ठसा उमटवला. 


INFORMATION 2 
लाल बहादूर शास्त्री नावाचा  उगवला आकाशी तेजस्वी तारा :सर्व आकाश ताऱ्यांनी व्यापून गेले आहे; परंतु त्यात लक्ष वेधून घेईल असा एकही तारा नाही. आपल्या तेजाने तळपणारे तारे अस्तंगत झाले आहेत. उरले आहेत ते केवळ चमचम करणारे काजवे. अशा उदास वातावरणात, एक तारा क्षितिजावर दिसू लागला. प्रथम कोणाचे तिकडे लक्ष गेले नाही. कोणी तिकडे पाहिलेच नाही. पण जसा तो वर येऊन प्रखर तेजाने तळपू लागला, तसे त्याने सर्वांचे लक्ष आपल्याकडे वेधून घेतले.

lal-bahadur-shastri-information-in-marathi
lal-bahadur-shastri-information-in-marathi


त्याच्या तेजाचा प्रकाश सगळीकडे झगमगू लागला. त्या तेजाने लोक दिपून गेले. अंधार नाहीसा झाला म्हणून त्यांना आनंदही झाला. पण काही कळायच्या आधीच तळपणारा तारा अंतर्धान पावला.
असाच एक तेजस्वी तारा भारताच्या राजकारणात तळपळा. आपल्या कर्तृत्वाने भारतीयांच्या हृदयसिंहासनावर काही काळ राज्य केले आणि आपली कीर्ती मागे ठेवून अल्पकाळातच कधीही परत न येण्यासाठी निघून गेला. मुलांनो, कोण असेल बरे तो तारा? येते का ओळखता? येते? बरोबर. ते होते, ‘लालबहादूर शास्त्री' आपल्या भारत देशाचे ते अगदी थोडा काळ पंतप्रधान होते.
पण या थोड्या काळातच त्यांनी आपल्या कार्याचा सुगंध असा दरवळत ठेवला, की आजही त्यांची आठवण आल्यावाचून रहात नाही. या थोर पदाला पोहोचण्यासाठी त्यांना किती प्रयत्न करावे लागले, किती कष्ट सोसावे लागले, याची तुम्हाला उत्सुकता असेलच ना? मग ऐका तर. तो काळ ब्रिटिश आमदानीचा. आपल्या देशावर परकीय ब्रिटिश लोकांचे राज्य होते. ते म्हणतील तसेच आपणास रहावे लागत होते. म्हणजे आपण त्यांचे गुलामच होतो बरं का. आपल्याला कसलेही स्वातंत्र्य नव्हते. ते म्हणतील तीच पूर्व, असे आपणास म्हणावे लागत होते.
अशा त्या काळात २ ऑक्टोबर १९०४ साली लालबहादूर शास्त्रींचा जन्म एका गरीब कुटुंबात, उत्तर प्रदेशातील मोगलसराई येथे झाला. त्यांच्या वडिलांचे नाव शारदाप्रसाद. ते अलाहाबाद येथे शिक्षक होते. त्यांच्या आईचे नाव रामदुलारीदेवी. त्या होत्या मोगलसराई येथे शिक्षक असलेल्या हजारीलाल यांच्या कन्या. लालबहादूरांचा जन्म आजोळी म्हणजे मोगलसराई येथे झाला होता. त्यांना एक मोठी व एक लहान बहीण होती. त्यांचे पूर्वज बनारस जिल्ह्यातील रामनगर संस्थानात नोकरीला होते. तिथे त्यांचे एक लहानसे घर होते. त्यांच्या घराण्यातील लोक लहान-सहान नोकऱ्या करून उदरनिर्वाह करीत असत.

लालबहादूर केवळ एक महिन्यांचे असताना एक गमतीदार घटना घडली होती. गंगा नदीच्या काठावर एक जत्रा भरली होती. रामदुलारीदेवी छोट्या बाळाला घेऊन जत्रा पहायला गेल्या. तिथे लोकांची प्रचंड गर्दी झाली होती. रेटारेटी, ढकलाढकली सुरू होती.
एवढ्यात रामदुलारीदेवींना कोणीतरी जोराने ढकलले. काही कळायच्या आतच त्यांच्या हातातील लालबहादूर खाली पडले. माणसांची रेटारेटी चालूच होती. रामदुलारीदेवी खूप घाबरल्या. इकडे-तिकडे शोधले तरी बाळ सापडेना.
शेवटी रडकुंडीला येऊन त्यांनी पोलिसांना कळविले. शोध सुरू होता. अखेर एका गुराख्याच्या झोपडीत लालबहादूर सापडले.
त्याचे असे झाले की, आईच्या हातातून निसटलेले लालबहादूर नेमके त्या गुराख्याच्या टोपलीत अलगद पडले. गुराख्याला काही मूलबाळ नव्हते. ही तर गंगामैयाची कृपा. तिनेच आपल्याला मुलगा दिला, असे समजून गुराखी बाळाला घरी घेऊन गेला.
तो जत्रेत हरवलेला मुलगा आहे, असे पटवून देत पोलिसांनी लालबहादूरांना परत आणून त्यांच्या आईकडे दिले.
वडिलांचा आधार नाहीसा झाला
लालबहादूर दीड वर्षांचे झाले. हसू-खेळू लागले. तोच त्यांचे वडील शारदाप्रसाद प्लेगच्या साथीत मरण पावले. वडिलांचे छत्र हरपले. लालबहादूरांचे ते काही कळण्याचे किंवा समजण्याचे वय नव्हते.  सर्वजण पोरके झाले. शारदाप्रसादांनी मागे काहीच ठेवले नव्हते. घरातला कर्तापुरुष गेला. आधार नाहीसा झाला. रामदुलारीदेवी मोठ्या कठीण प्रसंगात सापडल्या. आता कोणाचा आधार शोधावा, असा त्यांना प्रश्न पडला.
रामदुलारीदेवी यांचे वडील हजारीलाल यांनी आपल्या मुलीला नातवंडासह आपल्या घरी नेले. वडिलांनी आधार दिला आणि रामदुलारीदेवीवरील संकट काही काळतरी टळले होते. हे संकट टळले, परंतु पुन्हा दुर्दैव आड आले. दोन वर्षांनी हजारीलाल देवाघरी गेले.

रामदुलारीदेवींवर पुन्हा जणू आभाळ कोसळले. त्यांचा मायेचा आधार तुटला; पण पुन्हा दैवच मदतीला धावून आले. रामदुलारीदेवींचे चुलते दरबारीलाल, त्यांच्या मदतीला धावून आले. ते हजारीलालप्रमाणेच मनाने प्रेमळ व कनवाळू होते. ते सरकारी खात्यात गाझीपूर येथे कामाला होते. त्यांचा मुलगा बिंदेश्वरीप्रसाद हा मोगलसराई येथे शिक्षक होता. त्याच्याकडे रामदुलारीदेवी मुलांसह राहू लागल्या. त्यांचे चुलते दरबारीलाल त्यांना नेमाने खर्चासाठी पैसे पाठवून देत असत.
लालबहादूर त्यावेळी अवघे तीन वर्षांचे होते. आपण कोणत्या संकटात आहोत, हे त्या लहानग्याला कसे समजणार? बिंदेश्वरीप्रसाद हेही स्वभावाने प्रेमळ होते.
लालबहादूर सर्वांचे लाडके बनले होते. त्याच घरी लालबहादूरांचा सख्खा मामाही रहात होता. तो होता सात वर्षांचा. त्याचे नाव पुरुषोत्तमलाल. मग काय? मामा-भाच्याची चांगलीच गट्टी जमली. हसण्या-खेळण्यात त्यांचा दिवस जाऊ लागला.
तेथे मौलवीच्या हाताखाली मुलांना शिक्षणाचे प्राथमिक धडे देण्याचा, त्या घरात रिवाज होता. म्हणून मुलांना प्रथम उर्दू शिकावे लागे. दीक्षा देण्याचा समारंभ होत असे. लालबहादूरांनाही अशी दीक्षा दिली. मौलवीच्या हाताखाली ते उर्दू आणि सामाजिक शिष्टाचार, याचे शिक्षण घेऊ लागले. बारा वर्षांचे होईपर्यंत लालबहादूर मोगलसराईला मामांकडेच रहात होते.
चुलत आजोबा, आजी, काका यांनी त्यांना शिक्षणाची गोडी लावली. त्यामुळे वडील नसले तरी लालबहादूरांच्या शिक्षणात अडथळा आला नाही. त्यांचे भाग्य थोर असेच म्हणायला हवे.
 
बालबुद्धी ? नव्हे न्यायबुद्धी -
वय लहान असले तरी लालबहादूर फार समंजस होते. तेव्हा ते सर्वजण मिापूर येथे रहात होते. एकदा लालबहादूर आणि त्यांचा मामा पुरुषोत्तमलाल (त्याला सर्वजण लल्लन म्हणत.) असे दोघे गंगेच्या काठी फिरायला गेले.
तिथे एक म्हातारा माणूस टोपलीत आंबे घालून चालला होता. “घ्या, खूप गोड आंबे आहेत," असे म्हणत म्हाताऱ्याने लालबहादूरांना आणि त्यांच्या मामाला एक-एक आंबा खाण्यास दिला.
“आता दिवस मावळू लागल्याने घरी जायच्या आधी, मला हे सर्व आंबे खपवले पाहिजेत. एक आणा द्या आणि हे शंभर आंबे घरी न्या' म्हातारा म्हणाला.
आंबे खरेच खूप गोड होते. लालबहादूर आणि मामाने म्हाताऱ्याला एक आणा दिला. म्हातारा आंबे मोजू लागला. पन्नास आंबे मोजून होताच लालबहादूर मध्येच म्हणाले, “आजोबा, पुरे झाले पन्नास. यापेक्षा आम्हाला अधिक आंब्यांची गरज नाही." म्हातारा म्हणाला, “अरे मी एक आण्याला शंभर आंबे द्यायचे कबूल केले आहे. तुम्ही मला एक आणाही दिलात. म्हणून मला तुम्हाला शंभर आंबे द्यायलाच हवेत.” _“आजोबा, एक आणा तुम्ही ठेवून घ्या. आम्हाला एवढे पन्नास आंबे पुरे झाले.". म्हाताऱ्याला छोट्या लालबहादूरांचे फार कौतुक वाटले. तो आनंदाने निघून गेला.

लल्लन मामा तोपर्यंत गप्प होता. म्हातारा जाताच तो लालबहादूरांना म्हणाला, “अति शहाणा आहेस. ते आजोबा आंबे एक आण्यात देत होते. तरी तू पन्नासच का घेतलेस?''
त्यावर लालबहादूर म्हणाले, “अरे संध्याकाळ झाली म्हणून नाइलाजाने तो शंभर देत होता. आपण त्याच्या अडचणीचा असा गैरफायदा कशाला घ्यायचा ? गरजेपुरते पुरे झाले."
सहा वर्षांच्या लालबहादूरांची ही केवढी न्यायबुद्धी. चांगल्या संस्कारामुळे ते असे वागले.
आणखी एक प्रसंग असाच घडला. लालबहादूरांचे चुलत मामा बिंदेश्वरीप्रसाद, खाण्याचे फारच शौकीन. त्यांनी कबुतरे पाळली होती. मनात आले की त्यातले एखादे कापून ते आवडीने खात.

त्यांना एकदा अशीच लहर आली. त्यांनी पिंजऱ्यातील एक कबूतर बाहेर काढले. पण ते निसटून घराच्या कौलावर जाऊन बसले. "कबूतर कुठे आहे ते जरा बघ रे, नानकू." ते लालबहादूरांना नानकू म्हणत. मामाने असे सांगताच लालबहादूरांनी ते कुठे आहे ते सांगितले.
"जा, त्याला पकडून आण." मामाने आज्ञा केली. पण लालबहादूर जागचे हलले नाहीत. ते पक्के शाकाहारी होते.
“जा रे, लवकर आण." मामा पुन्हा म्हणाले. “मी आणणार नाही.” लालबहादूर म्हणाले. “का आणणार नाहीस?" मामा म्हणाले.
"तुम्ही त्याला मारून खाता म्हणून." लालबहादूर म्हणाले.
"अरे कबुतरे तर खाण्यासाठीच पाळतात." मामा म्हणाले.
"नको, तुम्ही त्याचा जीव घ्याल." लालबहादूर म्हणाले.
"बरे बाबा. आता मी त्याला मारणार नाही. जा, आण लवकर.” मामा म्हणाले. लालबहादूरांना ते सर्व खरे वाटले. त्यांनी कबूतर आणून दिले. मामांनी वचन पाळले नाही. कबूतर मारून खाल्ले. लालबहादूरांना खूप वाईट वाटले. आपल्यामुळेच कबुतराचा जीव गेला. त्यांनी मोठ्या माणसांना धडा शिकविण्याचे ठरविले.
त्यांनी जेवण घेण्याचे नाकारले. कोणी कितीही समजावले तरी, उपाशी बसून राहिले. दुसऱ्या दिवशी बिंदेश्वरी मामांना सारे रामायण समजले. त्यांनी त्यांना जेवण कर, असे सांगितले.
"मी अन्नाला स्पर्श करणार नाही. खोटे वचन देऊन तुम्ही मला फसवले.” लालबहादूर म्हणाले, यावर मामांना आपली चूक कळून आली. "नानकू, तुझे म्हणणे खरे आहे. यापुढे मी कधीही कबूतर मारून खाणार नाही. तुझ्यासारखाच संपूर्ण शाकाहारी होईन." मामा म्हणाले.
पुढे या मामांनी कधीच मांसाहार घेतला नाही. लालबहादूरांचा पहिलाच घरगुती सत्याग्रह अशाप्रकारे पार पाडला. अजूनही असाच एक प्रसंग घडला. लालबहादूर तेव्हा सहावीत शिकत होते. शाळेच्या हजेरीत त्यांचे नाव होते, “लालबहादूर वर्मा." परंतु वर्मा हे नाव लावण्याची त्यांची इच्छा नव्हती. त्यांनी घरून तशी परवानगी मिळविली. त्यांनी शाळेच्या हेडमास्तरांना अर्ज करून कळविले की, "माझे आडनाव 'वर्मा' हजेरीपटातून वगळा."
मास्तरांनी त्यांचे आडनाव वगळले. फक्त लालबहादूर हेच नाव हजेरीपटावर राहिले. पुढे लालबहादूर काशी विद्यापीठात शिकल्यावर त्यांना “शास्त्री' ही पदवी मिळाली. तेव्हापासून ते "लालबहादूर शास्त्री" याच नावाने ओळखले जाऊ लागले.
प्रसंग तसे लहान असले तरी, लहानपणीच लालबहादूर किती नैतिक मूल्ये जपणारे विवेकी स्वभावाचे होते, याचे आपल्याला दर्शन घडते.
मी काय करायला हवे? असे दिवस चालले असता लालबहादूरांवर पुन्हा एकदा आपला बाड-बिस्तरा उचलण्याची वेळ आली. त्यांच्या मामांची मिापूरला बदली झाली. सर्व लोक तिकडे गेले; परंतु लालबहादूरांना पुढील शिक्षणासाठी बनारसला यावे लागले. रामदुलारीदेवी मुलांना घेऊन बनारसला आल्या. दूरच्या नात्यातला त्यांचा पुतण्या बनारस येथे नोकरीला होता. त्यांनी मोठ्या आनंदाने या कुटुंबाचे पालन-पोषण करण्याची जबाबदारी उचलली. सर्वजण त्यांच्याकडे राहू लागले.
लालबहादूरांनी हरिश्चंद्र हायस्कूलमध्ये सातवीच्या वर्गात प्रवेश घेतला. ते १९१७ साल होते. बनारस हे पूर्वीपासून एक पुण्यक्षेत्र मानले जात होते. राजकारणाच्या दृष्टीनेही बनारसला महत्त्व येऊ लागले होते.
येथे काँग्रेसचे अधिवेशन भरले होते. लो. टिळक, लाला लजपतराय, बिपिनचंद्र पॉल यांच्या भाषणांनी, विचारांनी बनारसचा परिसर दुमदुमून गेला होता.
तर मुलांनो, अशा पवित्र वातावरणात लालबहादूर शिक्षण घेऊ लागले. ते काही फार मोठे नव्हते. अवघे तेरा वर्षांचे. त्यांच्या आयुष्याची जडण-घडण येथेच होत होती. लालबहादूर शाळेत एक सद्वर्तनी आणि हुशार विद्यार्थी म्हणून ओळखले जात होते.
त्या शाळेत मिश्रा नावाचे एक गुणग्राहक  शिक्षक होते. त्यांनी लालबहादूरांच्या अंगचे गुण पारखले. त्यांना वर्गाचा सेक्रेटरी नेमले. मिश्रा हे स्वभावाने प्रेमळ आणि पक्के देशभक्त होते.
ते सुट्टीच्या दिवशी मुलांच्या सहली काढीत. लालबहादूर शिस्तप्रिय, प्रामाणिक असल्याने त्यांनी नावे नोंदवणे, एक आणा वर्गणी जमविण्याचे काम त्यांच्यावर सोपविले होते. एकदा पैसे नसल्याने लालबहादूरांनी आपले नाव यादीत लिहिले नाही. म्हणून मिश्रा गुरुजींनी प्रेमाने त्यांची वर्गणी भरली. गुणवान लालबहादुर गुरुजींना खूप आवडायचे. एकदा त्यांनी त्यांना आपल्या घरी नेले. याला आपला मुलगा समज असे पत्नीला सांगितले. त्याही लालबहादूरांना मुलाप्रमाणेच वागवीत.
लालबहादूर त्यांच्या एका मुलाची शिकवणी घेऊ लागले. लालबहादूर शिकवणीचे पैसे घेणार नाहीत हे ओळखून त्यांनी त्यांची प्रत्येक महिन्याला द्यावी लागणारी फी एका पेटीत साठवून ठेवली.
जेव्हा लालबहादूरांच्या बहिणीचे लग्न निघाले  तेव्हा गुरुजींनी हे पैसे, लालबहादूरांची कमाई आहे, असे सांगून ते रामदुलारीदेवींकडे दिले. लग्नात हे पैसे कामाला आले. मिश्रा गुरुजी, आपल्या देशाची उच्च सांस्कृतिक परंपरा मुलांना पटवून सांगत. छत्रपती शिवाजीमहाराज, महाराणा प्रताप यांच्या शौर्यकथा ते मुलांना ऐकवत. पूर्वी आपला देश कसा सुजलाम-सुफलाम होता, परंतु परकीय लोक आपल्या देशात आले आणि आपल्या देशाची संपत्ती कशी लुटली, याचा इतिहास ते मुलांना सांगत.
स्वातंत्र्य आंदोलनाची माहिती ते मुलांना द्यायचे. अशाप्रकारे देशाभिमान जागृत करण्याचे काम मिश्रा गुरुजींनी हाती घेतले होते. याचवेळी देशात अनेक घडामोडी घडत होत्या. म. गांधीजींनी स्वातंत्र्य चळवळीत भाग घ्यायला सुरुवात केली होती.
लालबहादूरांच्या घराण्यातील कोणी आजपर्यंत राजकारणात भाग घेतला नव्हता.
लालबहादूर शिकत असले तरी आजूबाजूच्या घटना लक्षपूर्वक पहात होते. स्वातंत्र्य चळवळीत तरुणांनी भाग घ्यावा, असे मिश्रा गुरुजी सांगत होते...
आपणही स्वातंत्र्य आंदोलनात भाग घ्यावा, असे लालबहादूरांना वाटत होते. भारतात घडणाऱ्या घटना, त्याची माहिती ते वाचू लागले. त्यांनी काँग्रेसबद्दलही माहिती करून घेतली. स्वामी दयानंद, विवेकानंद यांची पुस्तके त्यांनी वाचून काढली.

बंकीमचंद्रांची 'आनंदमठ' ही कादंबरी वाचून त्यांना खूप आनंद झाला. डॉ. अॅनी बेझंट यांच्या विचारांचा प्रभावही त्यांच्यावर पडला. “मला संपत्तीचा मोह नाही, पैसा कमवून ऐश्वर्यात रहाणे मला आवडणार नाही, सरकारी मान-सन्मान मिळविणे हा माझा उद्देश नाही. माझे देशबांधव आणि माझा देश, यांच्या कल्याणासाठी मला देह झिजवायचा आहे." असे म्हणणाऱ्या लाला लजपतराय यांच्या विचारांनी लालबहादूर भारावून गेले.
त्यांच्या मनात देशभक्तीची ज्योत पेटू लागली. आपणही आपल्या मायभूमीला गुलामगिरीतून मुक्त करण्यासाठी स्वातंत्र्य आंदोलनात भाग घ्यायला हवा, असे लालबहादूरांना वाटू लागले.

त्याचवेळी गांधीजींचे विचारही त्यांच्या कानावर पडत होते. जालीयनवाला बाग येथे इंग्रजांनी केलेल्या हत्याकांडाने, त्यांना खूप दुःख झाले. त्यांचे मन पेटून उठले.
लालबहादूर तेव्हा दहावीत होते. लालबहादूरांनी आधी आपले शिक्षण पूर्ण करावे. मग कसलीतरी नोकरी करून आपल्या कुटुंबाला हातभार लावावा, असे त्यांच्या घरातील लोकांचे म्हणणे होते. ते नोकरी करू लागले
म्हणजे घरातील गरिबी थोडीतरी दूर होईल, अशी त्यांच्या कुटुंबीयांची अपेक्षा होती. कोणालाही असेच वाटले असते; परंतु घडणार काही वेगळेच होते.
 
 
स्वातंत्र्य चळवळीचे शिलेदार
गांधीजी देशभर फिरत होते. स्वातंत्र्यासाठी आपण काय करायला हवे, ते लोकांना सांगत होते. जनता इंग्रजांच्या छळाला, दडपशाहीला, कारभाराला कंटाळली होती.
कोणीतरी यातून आपली सुटका करावी, असे जनतेला वाटत होते. अशावेळी गांधीजी त्यांना स्वराज्याचा मार्ग दाखवीत होते.
एकदा गांधीजींची बनारसला मोठी सभा भरली. अलगू राय, त्रिभुवन नारायण सिंग या आपल्या मित्रांबरोबर लालबहादूर या सभेला हजर होते. लालबहादूर लक्षपूर्वक गांधीजींचे भाषण ऐकत होते.
"तरुणांनी सरकारी शाळेवर बहिष्कार घालावा. त्यांनी राष्ट्रीय शिक्षण देणाऱ्या शाळेत शिकावे आणि स्वातंत्र्य चळवळीत भाग घ्यावा. भारतमातेला परकीयांच्या गुलामगिरीतून मुक्त करण्यासाठी, देशाला तुमची गरज आहे. ते तुमचे कर्तव्य आहे,' असे गांधीजींनी तरुणांना आवाहन केले. भाषण ऐकून लालबहादूर घरी आले. काय करावे, हे त्यांना समजत नव्हते. ते सरकारी शाळेत शिकत होते. आपल्या घरातील माणसांना आपला विचार बोलून दाखवीत ते म्हणाले, “मला देशसेवा करायची आहे.”
त्यांचा हा विचार ऐकून घरातील सर्वांना नवलच वाटले. पण त्यांच्या आईला त्यांचे विचार माहीत होते. त्यांचे मामा म्हणाले, “अरे शिक्षण अर्धवट सोडलेस, तर तुला नोकरी कोण देईल? पैसा कसा कमावणार?" “वडील नसताना तुझ्या आईने एवढे कष्ट सोसून तुला वाढविले. शिक्षण दिले. त्यांचे कसे होणार? तू तर त्यांचा आधार आहेस. आधी आई आणि बहिणीचे कर्तव्य पार पाड. मग तुला करायचे ते कर."
यावर त्यांची आई मात्र म्हणाली, “हे बघ नानकू, तू शांतपणे विचार कर. तुझा निर्णय तूच घे.
पण जो निर्णय घेशील. त्याचे पालन कर."
आपल्या आईचे म्हणणे लालबहादूरांना पटले. आईने त्यांना मोलाचा सल्ला दिला होता. त्यांनी रात्रभर विचार केला आणि त्यांचा निर्णय ठरला. कितीही कष्ट पडले तरी, या घडीला भारतमातेची सेवा करणे हाच आपला धर्म, तेच आपले कर्तव्य.
दुसऱ्या दिवशी त्यांनी शाळेतून नाव काढले. असा निर्णय घेणे ही सोपी गोष्ट नव्हती. जाणूनबुजून कोणी हातात पेटता निखारा घेईल काय? पण लालबहादूरांनी देशासाठी तसे धाडस केले. त्याकाळी हातात नुसता देशाचा झेंडा घेऊन फिरले तरी, इंग्रज शिपाई लाठीने डोकी फोडीत

आणि खडी फोडायला तुरुंगात पाठवीत.  त्यांनी स्वातंत्र्य आंदोलनात भाग घेतला. त्यांना तुरुंगाची वारी घडली; पण स्वातंत्र्य आंदोलनातील ते एक शिलेदार झाले. गांधीजींच्या आदेशानुसार जे. बी. कृपलानी यांनी सरकारी नोकरी सोडून खादीचा प्रसार करण्यासाठी आश्रम काढला. लालबहादूर व त्यांचे मित्र त्यांना मदत करू लागले. खादीची विक्री करू लागले.
तेथे एक राष्ट्रीय शाळाही त्यांनी सुरू केली होती. या शाळेत नेहमीच्या शिक्षणाबरोबरच राष्ट्रप्रेम आणि देशभक्ती याचेही शिक्षण दिले जात होते. तेथेच लालबहादूरांनी गॅरी बाल्डी, डी. व्हेलेरा, मॅझिनी या स्वातंत्र्यवीरांची चरित्रे वाचून काढली.  गांधीजींच्या प्रेरणेने बनारस येथे काशी विद्यापीठाची स्थापना झाली. हिंदी माध्यमातून शिक्षण देणारे ते देशातील पहिलेच विद्यापीठ ठरले. तेथे बोलताना गांधीजी म्हणाले, “हे विद्यापीठ असहकाराच्या चळवळीचे प्रतीक आहे. येथे राष्ट्रीय शिक्षण दिले जाईल. मुलांनी या राष्ट्रीय विद्यापीठात प्रवेश घेऊन, राष्ट्रकार्याला हातभार लावावा.”
लालबहादूर आणि त्यांच्या मित्रांनी या विद्यापीठात प्रवेश घेतला. परीक्षा घेऊन तेथे चार वर्षांच्या अभ्यासक्रमासाठी प्रवेश देण्यात येऊ लागला. अशाप्रकारे लालबहादूर स्वातंत्र्य चळवळीकडे ओढले गेले.
 
समाजकार्याचा वसा मुलांनो, मौजमजा करण्याच्या वयात लालबहादूरांनी देशभक्तीचा, देशसेवेचा झेंडा खांद्यावर घेतला. त्यांच्या मनात देशसेवेचे स्फुलिंग प्रखरतेने पेटले होते.
काशी विद्यापीठात नामवंत, विद्वान प्राध्यापक मंडळी देशभक्तीचे, संस्कृतीचे, तत्त्वज्ञानाचे धडे देत होती. लालबहादूर मन लावून अभ्यास करू लागले. नेहमीच्या अभ्यासाबरोबर ते हिंदी, इंग्रजी आणि उर्दू साहित्याचाही अभ्यास करू लागले.
 
या काळात त्यांनी आपल्या गरजा फारच मर्यादित ठेवल्या. त्यांनी मनापासून स्वत:ला चांगल्या सवयी लावून घेतल्या. आपल्या गरिबीचे त्यांनी कधी भांडवल केले नाही की, गरिबीबद्दल त्यांना कधी दुःख झाले नाही.
मिष्टान्न खाण्याच्या आपल्या सवयीबद्दल त्यांना घृणा वाटू लागली. ही सवय तोडलीच पाहिजे, असे त्यांना वाटू लागले. त्यांनी एक दिवस पक्वान्नांनी भरलेल्या ताटात तांब्याभर पाणी ओतले. सर्व पदार्थ एकत्र कालविले. ते थंड, बेचव अन्न त्यांनी पोटात रिचविले. अशाप्रकारे चार-दोनवेळा त्यांनी असा प्रकार केला. त्यामुळे त्यांना साधे जेवणही गोड वाटू लागले. त्यांनी आपल्या सवयीवर मात केली. जिभेचे चोचले पुरविणे अशाप्रकारे बंद केले.
लालबहादूर काशी विद्यापीठात रमू लागले. वाद-विवाद, चर्चा यामध्ये ते रंगत असत. मोजक्या, सोप्या शब्दांत ते आपलीही मते मांडीत असत. दुसऱ्याचे म्हणणे ते ऐकत असत. आपणच फार शहाणे म्हणून मिरविण्याचा त्यांचा स्वभाव नव्हता.  लालबहादूर मित्रांच्या कोंडाळ्यात हास्यविनोदही करीत असत. पण कोणाचे मन दुखावले जाईल, असे ते वागत नसत. त्यांचे कपडे मोजके आणि नेहमी स्वच्छ असत. त्यांना संगीताचीही आवड होती.
गरिबीतही समाधानी वृती असलेले लालबहादूर देशसेवेबरोबरच आपले शिक्षणही पुरे करीत होते. पुढे ते पदवी अभ्यासक्रम पहिल्या वर्गात पास झाले. त्यांनी शास्त्री ही पदवी मिळविली. ही पदवीच त्यांचे कायमचे आडनाव होऊन बसली.
लालबहादूर आता ध्येयवादी तरुण बनले. काँग्रेसचे स्वयंसेवक बनून देशकार्यासाठी सज्ज झाले. लाहोरला लालालजपत राय यांनी 'द सर्व्हण्टस् ऑफ द पीपल सोसायटी' स्थापन केली होती.
संपूर्ण राष्ट्रकार्याला वाहून घेणारे मिशनरी  वृत्तीचे स्वयंसेवक निर्माण करण्याचे काम ही सोसायटी करीत होती. अल्प वेतनात सेवा आणि त्याग या भावनेने कार्य करीत इतरांपुढे आदर्श निर्माण करण्याचे या सोसायटीचे ध्येय होते. या सोसायटीत लालबहादूर दाखल झाले. मुजफ्फरपूर येथे संस्थेचे समाज उद्धार केंद्र चालवले जात होते. या केंद्राचे प्रमुख म्हणून लालबहादूरांनी अत्यंत कष्ट घेऊन तेथे काम केले. तेथे काम करण्यापूर्वी कठोर शपथ घ्यावी लागत असे.
आता लालबहादूरांना सर्वजण शास्त्री असे म्हणू लागले होते. शास्त्रींचा पिंड सेवावृत्ती, निःस्वार्थीपणा, कष्टाळूपणा आणि विनम्रतेचा होता. म्हणूनच त्यांना अशी कठीण जबाबदारी पेलता आली. अत्यंत तुटपुंज्या मिळकतीच्या आधारावर गरिबांमध्ये राहून महिला आणि बालकं यांच्या कल्याणासाठी शास्त्री रात्रंदिवस कष्टत होते. खूप हाल-अपेष्टा भोगून ते सामाजिक कार्य करीत होते.
आयुष्यात प्रथमच ते थोडीफार कमाई करू  लागले. त्यांनी आपला पहिला पगार आपले पालन-पोषण करणारे रघुनाथप्रसाद यांना पाठवून दिला. शास्त्रींनी आपली पहिली कमाई पाठवलेली पाहून त्यांचे मन भरून आले. त्यातला नाममात्र एक रुपया ठेवून, बाकी पैसे त्यांनी शास्त्रींना परत पाठवून दिला. असे नातेवाईक मिळणे म्हणजे शास्त्रींचे नशीब थोर असेच म्हणायला हवे.
पं. नेहरूंचे मदतनीस
जनसेवेचे व्रत घेतलेले शास्त्रीजी तन-मन-धन अर्पून काम करीत होते. त्याचवेळी गांधीजींनी असहकार आंदोलन सुरू केले. या आंदोलनात भाग घेतल्याबद्दल इंग्रज शिपायांनी लाला लजपत राय यांना लाठीने झोडपून काढले आणि त्यातच त्यांचे निधन झाले. या घटनेने शास्त्रीजींना फार दुःख झाले. लाला लजपतराय यांच्यानंतर पुरुषोत्तमदास टंडन हे सोसायटीचे अध्यक्ष झाले. ते कडवे देशभक्त होते.
 
मोठ्या पगाराची नोकरी सोडून त्यांनी स्वातंत्र्य चळवळीत उडी घेतली होती.
टंडन अलाहाबादला राहूनच सोसायटीचे काम पहात असत. त्यांचे मदतनीस म्हणून मग शास्त्रीजी काम पाहू लागले. त्याचवेळी ते तेथील लोकांच्या अडचणीही सोडवू लागले. त्यांच्या कामावर टंडन खूष असत.
शास्त्री आता चोवीस वर्षांचे झाले होते. घरचे लोक त्यांच्या विवाहाचा विचार करू लागले. सीताराम नावाचे गृहस्थ शाळांचे अधिकारी म्हणून काम करीत असत. त्यांची मुलगी ललितादेवी. सीतारामांनी शास्त्रींबरोबर ललितादेवींचा विवाह करण्यास मान्यता दिली. ललितादेवी त्यावेळी सतरा वर्षांच्या होत्या. शास्त्रीजींनी हुंडा घेतला नाही. हुंडा म्हणून चरख्याचा स्वीकार केला. लवकरच शास्त्रीजीललितादेवी शुभमंगल झाले.
सधन घराण्यात वाढलेल्या असूनही ललितादेवींनी शास्त्रीजींबरोबर गरिबीत संसार करण्याचा निर्णय घेतला. पती खादी वापरतात म्हणून ललितादेवींनी, खादीच्या जाड्याभरड्या साड्या वापरण्यास सुरुवात केली.
शास्त्रीजींची कामावरील निष्ठा पाहून टंडननी त्यांच्यावर काँग्रेस पक्षाची काही कामे सोपवायला सुरुवात केली. शास्त्रीजी गुंतागुंतीची कामे मार्गी लावू लागले. पक्षाचे काम करीत असतानाच शास्त्रीजींचा नेहरू कुटुंबीयांशी प्रथम परिचय झाला. पं. नेहरू तेव्हा शहर काँग्रेसचे अध्यक्ष होते. प्रेमळ स्वभावाच्या शास्त्रीजींना त्यांनी पाहिले. त्यांची सेवावृत्ती पाहून ते प्रभावित झाले. त्यांनी शास्त्रीजींवर आपली कामे सोपवली.
शास्त्रींनी अगदी व्यवस्थितपणे काम करून आपल्या कामाची चुणूक नेहरूंनाही दाखविली. नेहरू खूष झाले. शास्त्रीजींचा नेहरू घराण्याशी संबंध वाढू लागला. पं. नेहरू पुढे काँग्रेसचे अध्यक्ष म्हणून काम पाहात होते. त्यांचा कामाचा व्याप वाढला.
पत्रव्यवहाराची सर्व कामे त्यांनी शास्त्रीजींवर सोपविली. हिंदी, इंग्रजी, उर्दू अशा तिन्ही भाषांतील पत्रव्यवहार शास्त्रीजी चोखपणे पार पाडीत होते.
शास्त्रीजींचा कामातील उरक, त्यांचा प्रामाणिकपणा पाहून पं. नेहरूंचा त्यांच्यावरील विश्वास वाढू लागला. अडचणीची कामे ते शास्त्रीजींवर बिनधास्तपणे सोपवू लागले. शास्त्रीजींनी त्यांचा विश्वास संपादन केला. याचवेळी शास्त्रीजी टंडन यांच्याकडेही काम करीत असत. पक्षाच्या कामाबरोबर ते सोसायटीची कामेदेखील करायचे. टंडन फारच शिस्तप्रिय होते. शास्त्रीजींनी त्यांचाही विश्वास संपादन केला. पं. नेहरू आणि टंडन दोघेही पक्के राष्ट्रभक्त होते. मात्र दोघांची विचार करण्याची, काम करण्याची पद्धत थोडी वेगळी होती आणि अशा वेगळ्या विचारसरणीच्या दोन्ही व्यक्तींकडे शास्त्रीजी त्यांच्या मदतनिसाचे काम करीत होते. ही अवघड जबाबदारी ते लीलया पार पाडीत असत.
पं. नेहरू आणि टंडन हे दोघेही शास्त्रीजींना आपल्या विश्वासातला माणूस मानू लागले होते. त्यामुळे शास्त्रीजींना भारतीय राजकारणात पुढे येण्यास खूप प्रोत्साहन मिळाले.
शास्त्रीजी भारतीय संस्कृतीशी एकनिष्ठ होते. त्यामुळे पाश्चात्त्य विचारसरणीच्या पं. नेहरूंना ते खूप आवडू लागले. आपल्या घरातला माणूस या दृष्टीने ते शास्त्रीजींकडे पाहू लागले. अशाप्रकारे शास्त्रीजी त्या काळातील दोन मोठ्या नेत्यांचे सल्लागार बनले.
सैनिक झाले स्वातंत्र्याचे कोणतेही शस्त्र हाती न घेता देशात स्वातंत्र्यलढा सुरू झाला होता. अनेक तरुण स्वातंत्र्य चळवळीत सामील होत होते.
शास्त्रीजींनीही या स्वातंत्र्य संग्रामात स्वखुशीने उडी घेतली. त्यावेळी ते अलाहाबाद जिल्हा काँग्रेसचे चिटणीस म्हणूनही काम करीत होते.
गांधीजींनी दांडीयात्रा काढून मिठाचा कायदेभंग केला, त्यामुळे गावोगावी कायदेभंगाच्या चळवळी सुरू झाल्या. मग शास्त्रीजी तरी मागे कसे राहाणार? त्यांनी गावोगावी, इंग्रज सरकारला भाडे न देण्याची चळवळ सुरू केली.
त्यामुळे इंग्रज सरकार खवळले. शास्त्रीजींना अटक होऊन अडीच वर्षांची कारावासाची शिक्षा झाली. परंतु लवकरच त्यांची सुटका झाली. त्यानंतर गांधीजींनी सविनय कायदेभंगाची चळवळ सुरू केली. परदेशी मालावर जनतेने बहिष्कार घातला. शास्त्रीजींनी स्वत:ला या चळवळीत झोकून दिले. शास्त्रीजींना पकडून परत तुरुंगात धाडण्यात आले.
मुलांनो, एकदा मनात जाज्वल्य देशाभिमान जागृत झाला, तर देशाची अस्मिता टिकविण्यासाठी खरा स्वातंत्र्यवीर, कोणत्याही संकटाला सामोरा जाण्यास कचरत नाही.
शास्त्रीजीही तसेच होते.
त्यांच्याही हृदयात जाज्वल्य देशाभिमानाची ज्योत तेवू लागली. अनेक आंदोलनात त्यांनी भाग घेतला. अनेकवेळा त्यांना तुरुंगात जावे लागले. आपल्या आयुष्यातील नऊ वर्षे त्यांनी तुरुंगात काढली.
या काळात त्यांच्या कुटुंबावर अनेक संकटे आली. पण ते कधी मागे हटले नाहीत. स्वातंत्र्यासाठी झगडणाऱ्या देशप्रेमी वीरांना अनेक संकटांतून पार पडावे लागते हेच खरे.
संकटाशी सामना शास्त्रीजी तुरुंगात असताना, त्यांच्या कुटुंबालाही अनेक संकटातून जावे लागत होते. एकदा शास्त्रीजींची मोठी मुलगी खूप आजारी पडली. घरी ललितादेवी एकट्याच मुलांचा सांभाळ करीत होत्या.
आजारी मुलीला भेटण्यासाठी शास्त्रीजींच्या जीवाची घालमेल होत होती. मुलीला भेटायचे तर सरकारला असे लिहून द्यावे लागणार होते की, मी यापुढे राजकीय कार्यात भाग घेणार नाही. पण शास्त्रीजींना ते मान्य नव्हते.
पण तुरुंगाधिकाऱ्याचा शास्त्रीजींवर विश्वास होता. ते मुलीला भेटून परत येतील, याची त्याला खात्री होती. त्याने शास्त्रीजींना १५ दिवसांच्या मुदतीवर घरी सोडले.
शास्त्रीजी घरी गेले. पण त्याच दिवशी त्यांच्या मुलीने या जगाचा निरोप घेतला. क्रियाकर्म आटोपताच शास्त्रीजी तत्काळ तुरुंगात हजर झाले. शास्त्रीजी नियमाने वागणारे, संधीचा गैरफायदा न घेणारे होते, हेच आपल्याला दिसून येते.
प्रत्येक चळवळीत शास्त्रीजी पुढे असत. त्यामुळे त्यांना सारख्या तुरुंगाच्या वाऱ्या कराव्या लागत. त्यांचे संघटनकौशल्य, समंजसपणा, शुद्ध आचरण, अथक परिश्रम यामुळे त्यांचे महत्त्व फार वाढले होते.
त्यांच्यावर अनेक महत्त्वाच्या जबाबदाऱ्या येऊन पडत होत्या. ते सर्वांशी नम्रतेने बोलून, त्यांच्या अडचणी समजावून घेऊन, ते सर्वांची मने जिंकत होते. दिलेली आश्वासने ते पाळायचे. लहान-मोठ्या सर्व कार्यकर्त्यांचा ते मान राखीत. सर्वांना आदराने वागवीत. त्यामुळे सगळीकडे त्यांचे नाव झाले. त्यांची कीर्ती पसरू लागली.
जमीन सुधारणा अहवाल तयार करून, शास्त्रीजींनी खूप मोठे कार्य केले होते. पिढ्यान्पिढ्या गरीब शेतकरी ज्या जमिनीत घाम गाळीत होते, ते त्या जमिनीचे मालक नव्हते.
रात्रंदिवस कष्ट करून अर्धपोटी राहणे हेच त्यांच्या नशिबी होते; परंतु शास्त्रीजींनी केलेल्या सुधारणांमुळे गरीब शेतकऱ्यांचे दुःख कमी होण्यास मदत झाली. याच सुधारणा पुढे देशभर राबविल्या गेल्या. त्यामुळे गरीब शेतकरी जमिनीचा मालक होऊ शकला.
शास्त्रीजी आता अलाहाबादला कार्य करीत होते. पण सततचा तुरुंगवास, सकस अन्नाचा अभाव, अखंड कष्ट यामुळे ते खूप आजारी पडले. यावेळी ललितादेवींनी त्यांची खूप सेवा केली.
१९४२ साली गांधीजींनी 'चले जाव' आंदोलनाची घोषणा केली. इंग्रज सरकार घाबरले. त्यांनी सर्व प्रमुख नेत्यांना अटक करून तुरुंगात टाकले.
त्यावेळी शास्त्रीजी इंग्रजांच्या हाती लागले नाहीत. ते गुपचूपपणे कार्य करू लागले. स्वातंत्र्य
आंदोलनाची माहिती देणारी पत्रके ते वाटू लागले. शक्य त्या मार्गाने स्वातंत्र्य चळवळ चालू ठेवण्याचा त्यांचा प्रयत्न होता. पण त्यांनाही शेवटी पकडून तुरुंगात डांबले गेले. शास्त्रीजी तुरुंगात गेले पण त्यांचे कुटुंब संकटात सापडले. ललितादेवी कसेबसे मुलांचे पालन-पोषण करीत होत्या.
कितीही संकटे आली तरी, त्या शास्त्रीजींना कधीही दोष देत नव्हत्या. गरिबीतही आनंदाने कसे राहायचे, हे त्या पतीकडून शिकल्या होत्या.
धनाची नव्हे! प्रेमाची कमाई
दुसऱ्या महायुद्धामुळे इंग्लंड हे राष्ट्र खिळखिळे झाले होते. त्यांचे साम्राज्य लयाला जाऊ लागले होते. भारतातल्या स्वातंत्र्य चळवळीने त्यांच्या नाकीनऊ आले होते.  हळूहळू भारतीय लोकांच्या हाती राज्यशकट सोपवावा, असे त्यांना वाटू लागले होते. त्यामुळे १९४५ सालामध्ये कैदेत ठेवलेल्या सर्व नेत्यांची सुटका झाली. त्यांच्याबरोबर शास्त्रीजीही सुटले.
त्यांनी उत्तर प्रदेशात काँग्रेसचे कार्य करण्यास सुरुवात केली. आपल्या अंगच्या गुणांमुळे त्यांच्याकडे अनेक मानाची पदे चालून आली. या पदावर काम करीत असताना, त्यांनी नेहमी जनतेचे कल्याण हेच ध्येय डोळ्यांसमोर ठेवले.
मुलांनो, गुणवान माणसे कोणाला आवडत नाहीत?
गुणी व्यक्ती सर्वांच्या आवडत्या होतात. सर्वांच्या आदरास आणि विश्वासास पात्र ठरतात. शास्त्रीजी असेच होते.
शास्त्रीजी पहिल्यांदा उत्तर प्रदेशात मंत्री म्हणून काम करू लागले; पण त्यांनी आपली नम्रता कधी सोडली नाही. ते नेहमी अगदी साधे आणि स्वच्छ राहात असत. मंत्री बनल्यावरही त्यांनी आपला साधेपणा सोडला नाही. उत्तर प्रदेशाचे गृहमंत्री म्हणून काम करीत असताना, त्यांनी माणुसकीचे दर्शन घडविले. सर्वांनी कायदा पाळला पाहिजे हे खरे. परंतु कायद्याची अंमलबजावणी करताना माणुसकीच्या भावनेने काम केले पाहिजे, असे त्यांनी ठरविले. लोकांचा जमाव पांगविण्यासाठी पोलिसांनी एकदम लाठीचा वापर न करता, प्रथम जमावावर पाण्याचे फवारे सोडावेत, हे त्यांनीच ठरविले होते.
पोलीस हा जनतेचा सेवक आहे, असे समजून स्वत:ला कमी न लेखता पोलिसांनी काम करावे यासाठी त्यांनी खूप कष्ट घेतले. अशा सुधारणा करीत असताना कोणाचे मन दुखावले जाणार नाही, कोणाचा अपमान होणार नाही, पण काम मात्र चोखपणे बजावले जाईल, असा त्यांचा दृष्टिकोन असे. सरकारी कारभार सुधारण्यासाठी त्यांनी विशेष प्रयत्न केले. चांगले काम करण्यासाठी ते प्रोत्साहन देत. कोणाचे दडपण किंवा वशिलेबाजीचा त्यांच्यावर परिणाम होत नसे.
नि:पक्षपातीपणा हा त्यांचा मोठा गुण होता. म्हणूनच शास्त्रीजी अधिकाऱ्यांना, जनतेला आपले वाटत. त्यांनी धनाची कमाई केली नाही, पण जनतेचा विश्वास, प्रेम मात्र भरपूर कमावले, हेच त्यांचे मोठेपण.
 
जय जवान! जय किसान!
भारत एक स्वतंत्र राष्ट्र म्हणून १५ ऑगस्ट १९४७ रोजी अस्तित्वात आले. पं. नेहरू देशाचे पंतप्रधान झाले. देशाचा कारभार पाहू लागले. त्यासाठी त्यांना कर्तबगार आणि विश्वासू माणसांची गरज भासू लागली. म्हणून पं. नेहरूंनी शास्त्रीजींना दिल्लीला बोलावून घेतले.
शास्त्रीजींच्या आयुष्यात नव्या पर्वाला सुरवात झाली. राष्ट्रीय राजकारणात त्यांचा उदय झाला. काँग्रेस पक्ष संघटनेत त्यांनी अनेक महत्त्वाच्या पदावर काम केले.
त्यांनी देशभर दौरा केला. त्यांना कामाचा कंटाळा नसे. तासन्तास ते काम करीत असत. देशभरातील काँग्रेसजन त्यांच्याकडे आदराने पाहात असत. पं. नेहरूंचा त्यांच्यावर पूर्ण विश्वास होता. त्यांच्या अनुभवाचा फायदा देशाला मिळावा म्हणून पं. नेहरू त्यांच्यावर अनेक महत्त्वाच्या जबाबदाऱ्या सोपवीत असत.
 
काही काळाने शास्त्रीजी देशाचे रेल्वेमंत्री झाले. मंत्री म्हणून काम करताना त्यांनी स्वत:वर काही बंधने घालून घेतली होती. त्यामुळे सर्वांशी त्यांचे चांगले संबंध निर्माण झाले होते.
रेल्वेमंत्री म्हणून काम करीत असताना त्यांनी जनतेसाठी रेल्वे खात्यात अनेक सुधारणा केल्या. त्यामुळे रेल्वेचा कारभार सुधारू लागला. पण अधून-मधून लहान-मोठे अपघात होत असत.
एकदा दोन मोठे अपघात झाले. त्यामुळे नैतिक जबाबदारी स्वीकारून त्यांनी रेल्वेमंत्रिपदाचा राजीनामा दिला.
या राजीनाम्यामुळे पक्षात आणि देशात शास्त्रीजींची प्रतिमा एकदम उजळून निघाली. निवडणुकीनंतर ते पुन्हा वाहतूक खात्याचे मंत्री झाले. खाते कोणतेही असो, शास्त्रीजी तेथे सचोटीने काम करीत, त्यांनी अनेक खात्यांचा कारभार चोखपणे बजावला.
देशातील फुटीर वृत्तीला आळा घालण्यासाठी त्यांनी विशेष प्रयत्न केले. देशाची अखंडता टिकविण्यासाठी त्यांनी एक आचारसंहिता तयार केली.
आतापर्यंत देशात त्यांनी खूप नाव कमावले होते. अनेक क्षेत्रात त्यांनी आपल्या कार्याचा ठसा उमटविला होता. नेपाळ या शेजारी राष्ट्रांशी मित्रत्वाचे आणि विश्वासाचे संबंध निर्माण करण्यात ते यशस्वी ठरले होते. देश आणि परदेशात असे यशस्वीपणे काम करीत असता, काँग्रेस पक्षाचे काम करण्यासाठी त्यांनी मंत्रिपद सोडले होते. त्यांनी सत्तेची कधी अभिलाषा धरली नाही; परंतु सत्तापदेच त्यांच्याकडे चालून येत असत. पं. नेहरूंचे निधन झाले आणि शास्त्रीजी भारताचे पंतप्रधान बनले. सत्तेचा वापर देशाहितासाठी आणि सामान्य जनतेसाठी करणार, जनतेचे म्हणणे ऐकून घेऊन, सर्व बाजूंचा सारासार विचार करून निर्णय घेणार, असे त्यांनी ठरविले. . त्यांच्यासमोर अनेक आव्हाने होती. देशाची परिस्थिती कशी आहे, देशापुढे कोणत्या अडचणी, प्रश्न आहेत याची त्यांना पूर्ण जाणीव होती. सर्वांच्या सहकार्याने अडचणीतून मार्ग काढून देशाला प्रगतिपथावर नेण्याचे त्यांनी आश्वासन
दिले.
देशाच्या संरक्षण यंत्रणेचे आधुनिकीकरण, संरक्षणसिद्धतेसाठी अनेक उपाययोजना, त्यासाठी परदेशातून मदत मिळविणे, अन्नधान्याची टंचाई दूर करणे, महागाई आटोक्यात ठेवणे, अशा महत्त्वाच्या प्रश्नांना त्यांनी हात घातला. शेजारी देशांशी तसेच जगातल्या इतर देशांशी मित्रत्वाचे, शांततेचे संबंध निर्माण करण्यासाठी त्यांनी पावले उचलली. यासाठी त्यांनी जगातील अनेक देशांचा दौरा केला. भारतही शांतताप्रिय राष्ट्र आहे. पण कोणी आम्हाला कमजोर समजू नये, असेही त्यांनी सांगितले. जगातल्या अनेक देशांनी शास्त्रीजींच्या शांततामय धोरणाला पाठिंबा दिला. आपला शेजारी पाकिस्तान या देशाशी शांततेचे, मित्रत्वाचे संबंध असावेत यासाठी त्यांनी पाकिस्तानला भेट दिली.
पाकिस्तानशी मैत्रीचे संबंध निर्माण व्हावेत म्हणून शास्त्रीजी प्रयत्न करीत होते. मात्र, त्याचा पाकिस्तानवर काहीही परिणाम होत नव्हता. भारत आमच्यावर आक्रमण करणार, असा कांगावा पाकिस्तान करीत होते.
भारताला कोंडीत पकडून भारतावर आक्रमण करावे आणि काश्मिर जिंकून घ्यावे, असा पाकिस्तानचा विचार होता. पण ‘घी देखा लेकीन बडगा नही देखा' हे पाकिस्तानला माहित नव्हते. भले भारताकडे आधुनिक शास्त्रे नसतील, तरी एकदा का भारतीय लोक त्वेषाने पेटले, तर पाकिस्तानला पळता भुई थोडी होईल. याकडे त्यांनी डोळेझाक केली होती. पाकिस्तान हळूहळू भारताच्या कुरापती काढू लागला. काही प्रश्न, विवाद असतील तर ते शांततेने मिटवू, असे शास्त्रीजी पाकिस्तानला सांगत होते.
शेवटी पाकिस्तानने अविचार केला. त्यांनी भारतावर आक्रमण केले. शास्त्रीजींनी जशास तसे उत्तर देऊन पाकिस्तानी आक्रमण परतून लावायचा निर्धार केला. भारतीय सैन्याला शत्रूचा प्रतिकार करण्याचे आदेश दिले. भारतीय सैनिकांनी पाकिस्तानची दाणादाण उडविली. या काळात भारतीय लोकांना आणि लढणाऱ्या सैनिकांना प्रोत्साहन देण्यासाठी, त्यांचा देशाभिमान जागृत करण्यासाठी शास्त्रीजींनी "जय जवान, जय किसान' अशी घोषणा दिली.
सारा देश सैनिकांच्या पाठीशी उभा राहिला. सर्व देशात चैतन्य पसरले. याच शक्तीच्या बळावर भारताने युद्धात पाकिस्तानला चारी मुंड्या चीत केले. पाकिस्तानचा मोठा भूभाग ताब्यात घेऊन एकतर्फी युद्धबंदी जाहीर केली. पाकिस्तानचा युद्धात दारुण पराभव झाला. सर्व जगात त्याची नाचक्की झाली आणि मग पाकिस्तानचे डोळे उघडले. शास्त्रीजींच्या नेतृत्वाखाली भारताला देदीप्यमान विजय मिळाला. भारतवासीयांनी शास्त्रीजींचा जयजयकार केला.
पुढे भारत आणि पाकिस्तान यांच्यात रशियातील ताश्कंद येथे १० जानेवारी १९६६ रोजी शांतता करार झाला. पण शास्त्रीजींना विजयाचे सुख लाभले नाही. त्याच रात्री ताश्कंद येथे त्यांचे दुःखद निधन झाले.
विजयाच्या तेजाने तळपणारा भारतीय तारा अकस्मात अंतर्धान पावला. लालबहादूर शास्त्री 'भारतरत्न' ठरले. अशा शास्त्रीजींना आमचे शतशः प्रणाम.
 

lal bahadur shastri information in marathi


indira gandhi information in marathi | इंदिरा गांधी माहिती




जन्म  : 19 नोव्हेंबर 1917,इलाहाबाद (उत्तर प्रदेश)
मृत्यु :31 ऑक्टोबर 1984
वडिल :पंडित जवाहरलाल नेहरू

  


indira-gandhi-information-in-marathi
indira-gandhi-information-in-marathi


INFORMATION 1 
श्रीमती इंदिरा गांधी या पहिल्या स्त्री पंतप्रधान होत. भारताचे पहिले पंतप्रधान पंडित जवाहरलाल नेहरू यांच्या त्या कन्या ! आई कमला नेहरू यांची आर्त व्याकुळता व पित्याची तेजस्वी भव्यता यांचा संगम त्यांच्या ठायी झालेला आपल्याला आढळतो. देशाचा घडत असलेला इतिहास ती स्वत:च्या घरात पहात होती आणि पहाता पहाता तिनेही इतिहास घडविला. भारताची स्त्री पंतप्रधान म्हणून आपली कारकीर्द तिने जागतिक पातळीवर गाजवली.
 
इंदिराजींचा जन्म १९ नोव्हेंबर १९१७ ला अलाहाबाद येथे झाला. त्यांचे सुरवातीचे शिक्षण शांतिनिकेतन व नंतरचे स्वित्झर्लंडमध्ये झाले. आईच्या निधनानंतर १८ वर्षांची इंदिरा शिक्षणासाठी युरोपातच राहिली. पुढील शिक्षण ब्रिस्टॉल, ऑक्सफर्ड येथे झाले. परंतु मुख्यतः त्यांच्यावर संस्कार झाले ते घरात चालणाऱ्या राजकीय चर्चांचे ! १९१९ साली भरलेल्या काँग्रेस अधिवेशनाचेवेळी अध्यक्ष मोतीलाल नेहरू ( इंदिरेचे आजोबा ) यांनी जालियनवाला बाग अत्याचारांविरुद्ध आवाज उठविला.

 त्यांनी व वडील जवाहरलाल यांनी वकिली सोडली, ऐष आरामाचे आयुष्य सोडले व साधे जीवन जगू लागले. आजोबांजवळ बसून इंदिरा काँग्रेस कार्यकारिणीच्या बैठकीतल्या गोष्टी ऐकत असे. 'इंदिरेस पत्रे' मधून जवाहरलालांनी तिला सांगितले होते की देशाची सेवा करण्याची घराण्याची परंपरा तिने पुढे चालू ठेवायची आहे. जवाहरलाल कोणालाही भेटायला गेले की इंदिरेला बरोबर घेऊन जात असत. इंदिराजींना स्वातंत्र्य आंदोलनात सहभागी होण्याची इच्छा होती, पण लहान वयामुळे त्यांना काँग्रेसमध्ये प्रवेश मिळाला नाही. तेव्हा त्यांनी लहानमुलांची वानरसेना' स्थापन केली होती. यातूनच त्यांची देशसेवेची उर्मी दिसून
येते
इंदिरा गांधींचे पिताजी जवाहरलाल यांचा एक पाय सतत तुरुंगात असे. त्यांच्याचप्रमाणे इंदिरेनेही अनेकदा तुरुंगवास भोगला. १९४२ मध्ये इंदिराजींचा विवाह फिरोझ गांधी यांच्याशी झाला. १९४४ मध्ये राजीव व १९४७ मध्ये संजीव या दोन मुलांना जन्म दिला. परंतु तरीही इंदिराजी स्वातंत्र्य लढ्याशी जवळून संबंध ठेवून होत्या. १४ ऑगस्ट १९४७ ला मध्यरात्री भारताला स्वातंत्र्य मिळाले, तेव्हा ८ महिन्यांच्या संजयला घरी ठेवून इंदिराजी संसद भवनात हजर होत्या. देशाची फाळणी झाली, त्यानंतर झालेल्या दंगलीत निर्वासित झालेल्या लोकांमध्ये त्यांनी काम केले. १९४९ मध्ये त्यांनी वडिलांबरोबर पहिला परदेश दौरा केला तो अमेरिकेला. भारतातील दौऱ्यांमध्येही इंदिराजी पित्याबरोबर जात असत, आदिवासींमध्ये मिसळत असत, खेड्यातील प्रश्न समजावून घेत असत.
२४ जानेवारी १९६६ ला इंदिराजी भारताच्या पंतप्रधान झाल्या. अत्यंत कठीण, संघर्षमय पर्वात त्यांना पंतप्रधानपद मिळाले होते. १९६७, १९७१, १९७७ व १९८० या चार निवडणुकांमध्ये त्या यशस्वी ठरल्या. अन्नधान्य, विज्ञान, तंत्रज्ञान, लष्करी आघाडी या महत्वाच्या बाबतीत भारताचा कणा ताठ करण्याचे कार्य त्यांनी आपल्या पंतप्रधानकीच्या कारकीर्दीत केले. भारताला स्वयंपूर्ण बनवण्याचे स्वप्न साकार केले. पंतप्रधान झाल्यावर त्यांनी घेतलेला महत्वाचा निर्णय म्हणजे बँकांचे राष्ट्रीयीकरण केले. 

याचे देशभरात स्वागत झाले. याशिवाय पंजाबचे पंजाबी भाषिक व हिंदी भाषिक असे विभाजन केले. त्यामुळे हरीयाणाचा जन्म झाला. यावेळी पंतप्रधानांच्या समोर रुपयाचे अवमूल्यन, सतत दुसऱ्या वर्षी पडलेला दुष्काळ, वाढती महागाई, भाषेच्या प्रश्नांवरुन दंगली, गोहत्या बंदी आंदोलनामुळे हिंदू मतदार चिडलेले, अशा अनेक समस्या होत्या. त्यातच पं. बंगालमध्ये नक्षलवादी कारवाया सुरु होत्या. यातून हळूहळू पंतप्रधान व काँग्रेसमधील ज्येष्ठ नेते यांच्यातील संघर्ष वाढत होता. १९६९ ला काँग्रेसपक्षात फूट पडली. फेब्रुवारी १९७१ ला मुदतपूर्व निवडणुका घेण्यात आल्या. त्यात इंदिरा गांधी विजयी झाल्या.
 
याच काळात पूर्व बंगालचा लढा झाला. पूर्व बंगाल पाकिस्तानात होता. पण पाकिस्तान त्याच्या न्याय्य हक्कांना वाव देत नव्हता. जनरल याह्याखान पूर्व बंगालमधील जनतेला चिरडून टाकण्याच्या प्रयत्नात होते. पूर्व बंगालचे स्वतंत्र राष्ट्र असावे यासाठी शेख मुजीबुर रहमान यांच्या नेतृत्वाखाली प्रखर आंदोलन चालू होते. २५ मार्च १९७१ ला याह्याखानच्या लष्कराने बंगालमधील जनतेवर हल्ला चढविला. बंगबंधू मुजीबूर यांना तुरुंगात टाकले. मुक्ति वाहिनी व पाक सैन्य यांच्यात संघर्ष सुरु झाला.

 अमानुष छळाला कंटाळून लाखो निर्वासित भारतात दाखल झाले. इंदिराजींनी जगभर दौरे करून बांगला देशाची स्वातंत्र्याबाबतची भूमिका प्रमुख राष्ट्रांना पटवून दिली. याचवेळी ३ डिसेंबर १९७१ ला पाकने भारतावर दगाबाजीने हवाई आक्रमण केले. परंतु भारताने कराची बंदरात घुसून पाकला नामोहरम केले. भारतीय सैन्याने गनिमीकाव्याने पूर्व पाकिस्तानातही प्रवेश केला आणि घनघोर युद्ध करुन पाकिस्तानला भुईसपाट केले. पाक जनरल नियाझी १६ डिसेंबर १९७१ ला शरण आले आणि बांगला देश स्वतंत्र झाल्याची घोषणा इंदिराजींनी लोकसभेत दिली. 

एकाकीपणे लढून इंदिराजींनी पाकिस्तानच्या संकटाचा मुकाबला केला. यामुळे त्यांची प्रतिमा सोन्यासारखी झळाळून निघाली. दुष्टांचा संहार करणाऱ्या 'दुर्गा' देवीशी इंदिरेची तुलाना होऊ लागली. त्यांना 'भारतरत्न' ही पदवी देण्यात आली. भारत पाक युद्ध संपले परंतु प. पाकिस्तानात अत्यंत असंतोष खदखदत होता. त्यामुळे भारत पाक यांच्यात शांतता नांदणे कठीण होते. १९७२ मध्ये पाकचे अध्यक्ष झल्फिकार अली भुत्तो व पंतप्रधान इंदिरा गांधी यांच्यात सिमला येथे शिखर परिषद भरली. “भारत व पाकिस्तान यापुढे एकमेकांविरुद्ध लष्कराचा वापर न करता परस्परातील वाटाघाटींनी प्रश्न सोडवतील '' हे कलम भारताच्या दृष्टीने महत्त्वाचे होते. या सिमला कराराचे सर्वत्र स्वागत झाले.

 एक दूरदृष्टी असलेली मुत्सद्दी नेता म्हणून इंदिराजींची प्रतिमा लखलखली. १९७३ मध्ये पावसाने पुन: दगा दिला. तेलाच्या किंमती भरमसाठ वाढल्या. भारतात चलनवाढीने उच्चांक गाठला. कारखाने बंद पडू लागले. या विरुद्ध योजलेल्या कडक उपायांमुळे अनेक मंडळी पंतप्रधानांना विरोध करु लागली. गुजरातेत आंदोलनाने हिंसक वळण घेतल्याने तेथे राष्ट्रपती राजवट लागू करण्यात आली. जॉर्ज फर्नांडिस यांनी रेल्वे संप सुरु
केला. संप मोडून काढण्यासाठी सरकारने निर्दयतेचा कळस गाठला. 

देशाच्या बहुतेक भागात असंतोष वाढू लागला व बेशिस्तीचे वातावरण धुमसू लागले. त्यातच १९७१ च्या निवडणुकीत इंदिराजी एक लाख मते अधिक मिळवून निवडून आल्या होत्या. त्या निवडणुकीत अनुचित प्रकार केल्याबद्दल इंदिरा गांधी यांच्यावर खटला भरण्यात आला होता. त्याचा निकाल इंदिराजींच्या विरुद्ध लागला आणि १९७५ मध्ये आणीबाणी लागू करण्यात आली. जयप्रकाश, मोरारजी देसाई यांना अटक करण्यात आली. भारतात पूर्ण सेन्सॉरशिप लागू करण्यात आली.

 हजारएक लोकांना अटक करण्यात आली. वृत्तपत्रे, सेन्सॉरशिप, जातीय संघटनांवर बंदी असे हुकूम काढले जाऊ लागले. देशात भीतीचे वातावरण पसरले आणि संतापाचे, प्रक्षोभाचेही उद्रेक होऊ लागले. सक्तीच्या नसबंदीचा अतिरेक झाला. अत्याचारांच्या घटना वाढू लागल्या आणि जनतेत कमालीचा असंतोष निर्माण झाला. अखेर १९७७ मध्ये अटक केलेल्या विरोधी पक्ष नेत्यांना सोडून देण्यात आले आणि निवडणुका जाहीर करण्यात आल्या. या निवडणुकीत इंदिरा गांधी व अनेक काँग्रेस नेते पराभूत झाले. जनता पक्षाची स्थापना झाली आणि मोरारजी देसाई यांची पंतप्रधान म्हणून निवड झाली.

जनता सरकारने इंदिराजींना अटक केली आणि त्यांच्यावर अनेक आरोप ठेवले. पण इंदिराजी डगमगल्या नाहीत. १९७८ च्या निवडणुकांसाठी प्रचारदौरा करुन त्या सगळ्यांना भेटल्या आणि निवडणुकीत चिकमंगळूरमधून प्रचंड बहुमताने निवडून आल्या. दरम्यानच्या काळात जनता पक्षात मोरारजी व चरणसिंग यांच्यातील मतभेद विकोपाला जाऊन जनता पक्ष फुटला. 

१९८० च्या निवडणुकांमध्ये ५२४ पैकी ३५१ जागा इंदिराजींच्या पक्षाला मिळाल्या आणि त्या परत भारताच्या पंतप्रधान झाल्या. १९८० ते १९८४ ही आंतरराष्ट्रीय कामगिरीच्यादृष्टीने महत्त्वाची वर्षे होती. इंग्लंड, अमेरिका, रशिया यांच्या राष्ट्रप्रमुखांना त्या भेटल्या व भारताची भूमिका त्यांच्यापुढे मांडली. याचकाळात नव्या स्वरुपाच्या आर्थिकबाबींना प्राधान्य देणारा वीस कलमी कार्यक्रम जाहीर केला. 

आसाममधील परकीय घुसखोरीविषयी तोडगा काढण्यासाठी त्या आंदोलकांशी बोलल्या. अकाली दलाच्या आंदोलनासंदर्भात त्यांच्या नेत्यांशी चर्चा केली. याच काळात त्यांचा पत्र संजय याचे विमान अपघातात निधन झाले. त्यांच्यावरही प्राणघातक हल्ले करण्यात आले पण त्यांनी धैर्याने आपली वाटचाल चालूच ठेवली.
१९८३ मध्ये अलिप्तराष्ट्र शिखर परिषदेत अध्यक्ष झाल्या. 

राष्ट्रकुल प्रमुखांची परिषद आयोजित केली आणि आंतरराष्ट्रीय शांततेचा जाहीरनामा तयार केला. भारताची एक सामर्थ्यवान प्रतिमा तयार केली. विकासाच्या मार्गावर अधिकाधिक स्वयंपूर्ण होण्याची जिद्द इंदिराजींनी बाळगली आणि देशाला प्रगतीपथावर नेले.

ऑपरेशन ब्लू स्टार हे त्यांच्या आयुष्यातील धैर्याची कसोटी पहाणारे प्रकरण होते. १९८१ पासून पंजाबमध्ये ' खलिस्तान'ची मागणी करणाऱ्या अतिरेकी शिखांनी हत्याकांड चालू केले होते. सुवर्ण मंदिरात पाक बनावटीची शस्त्रे सापडली. म्हणजेच हे राज्य फोडण्याचा पाकिस्तानचा डाव होता. देशाच्या एकात्मतेचा भंग होऊ नये म्हणून सुवर्ण मंदिरात इंदिराजींना लष्कर धाडणे भाग पडले. येथे त्यांच्या धैर्यशील व्यक्तिमत्त्वाचा आगळा आविष्कार दिसून आला. या निर्णयाविरुद्ध गदारोळ उठला. इंदिराजींना जीवे मारण्याच्या धमक्या येऊ लागल्या. परंतु न घाबरता इंदिराजी म्हणाल्या, “ मला दूर करण्याचे प्रयत्न होत आहेत.

 परंत रक्ताचा शेवटचा थेंब असेपर्यंत मी या देशाची एकात्मता व अखंडता राखण्याची शिकस्त करीन. माझ्या सांडलेल्या रक्ताच्या प्रत्येक थेंबातून राष्ट्र वाढेल आणि हा देश शक्तिमान होईल." ३१ ऑक्टोबर १९८४ रोजी त्यांचे शरीररक्षक बिआंतसिंग व सतवंतसिंग यांनीच त्यांच्यावर गोळ्या झाडून त्यांची हत्या केली. एका अभूतपूर्व पर्वाचा अस्त झाला.

जवळजवळ दोन दशके इंदिराजी भारतीय राजकारणाच्या केंद्रबिंदू होत्या. त्यांचे विविधरंगी व्यक्तिमत्त्व, विविध पैलूंनी घडलेले त्यांचे जीवन हा सगळाच एक रोमहर्षक कालखंड आहे. देशाची एकात्मता अखंड ठेवण्याच्या धडपडीत त्यांनी आपल्या प्राणांची आहुती दिली. आर्यभट्ट उपग्रह, अंटार्क्टिका मोहीम, मे ७४ मध्ये पोखरण येथे केलेला अणुस्फोट, राकेश शर्माला रशियन अंतराळवीरांबरोबर अंतराळात जाण्याची संधी अशा अनेक महत्त्वपूर्ण गोष्टी इंदिराजींच्या कालखंडातच घडल्या आहेत. भारताच्या इतिहासातील हा एक तेजस्वी कालखंड होता. इंदिराजींची स्मृती कोट्यावधी भारतीयांच्या मनात कायम टिकून राहतील, यात शंका नाही.

INFORMATION 2 
इंदिरा गांधी माहिती :  १९ नोव्हेंबर १९१७ साली या वास्तूने एका नवजात बालिकेचे स्वागत केले. जवाहर - कमला यांच्या संसारवेलीवर उमललेलं. बहरलेलं पहिलंवहिलं पुष्प. त्या सुंदर  प्रियदर्शिनी बालिकेचं नाव ठेवलं 'इंदिरा'.
इंदिरेला सौंदर्याचा वारसा तिच्या आजीकडून (स्वरूपराणीकडून) मिळाला होता. तसेच तिने पणजीप्रमाणे (इंदिराराणी) धाडसी, सामर्थ्यशाली बनावे अशी सर्वांना अपेक्षा होती. म्हणूनच की काय तिचे नामकरण 'इंदिरा' असे झाले.

इंदिरा आजीआजोबांची खूप लाडकी. एकुलती एक असल्यामुळे तिच्यावर लाडाचा, कौतुकाचा वर्षाव व्हायचा. पण कधीकधी मात्र कमालीची उपेक्षा वाट्याला यायची. खोडकर इंदू दिवसभर मनसोक्त हुंदडायची. आजोबा, वडील कामात असले तरी त्यांच्या खोलीत घुसायची. कळो वा न कळो त्यांची चर्चा, खलबतं ऐकायची. ती अवखळ, अल्लड असली तरी एक मात्र खरं. आपल्याला मोठ्या गोष्टीचं रक्षण करायचं आहे, ऋण फेडायचं आहे असं त्या बालजीवाला वाटायचं.

ती जेमतेम दोन वर्षांची असेल तेव्हा व्यक्तिस्वातंत्र्यावर घाला घालणारा 'रौलट कायदा' अस्तित्वात आला. या जुलमी कायद्याविरुद्ध देशभर निदर्शने झाली. १३ एप्रिल रोजी जालियनवाला बाग येथील हत्याकांड घडलं. ब्रिटीश साम्राज्याविरुद्ध जनमत पेटून उठलं. असहकाराची चळवळ पुकारली.
गेली. मोतीलाल व जवाहरलाल यांना अटक झाली. इंदिरा चार वर्षाची असतानाची गोष्ट. ७ डिसेंबर १९२१ रोजी मोतीलाल, जवाहरलाल यांना अटक झाली होती. दंडाची रक्कम भरली नाही म्हणून ८ डिसेंबरला पोलिसांनी आनंदभवन वर धाड घातली. दोघी आत्या, आई असहाय होऊन निमूटपणे उभ्या होत्या. पण इंदिरेत कोणतं बळ संचारलं कोणास ठाऊक तिने 'वस्तू नेऊ देणार नाही' म्हणून पोलिसांना ठणकावलं. घरातल्या वातावरणाचा तिच्या संस्कारक्षम मनावर प्रभाव पडला. देशभक्तीचं बीज अंकुरलं. स्वदेशाभिमान जागृत झाला. ५ - ६ वर्षांची असताना तिने 'बाल चरखा संघ' स्थापन केला. ती स्वतः रोज चरख्यावर सूत कातायची. इंदिरा जशी मोठी होऊ लागली तसा तिच्यात एक अनपेक्षित बदल झाला. ती एकांतप्रिय झाली. एकाकीपणाची ओढ तिला वाटायला लागली. वृक्षांचा सहवास मात्र तिला फार आवडायचा. ती चपळाईने झाडावर चढे, ” झुडपात लपून बसे. नोकर लोक तिला धुंडून हैराण होत. झाडावर बसून परीकथा, साहसकथा, गूढकथा वाचताना ती देहभान विसरे. पक्षी, फुलपाखरं, मुंग्या, खारी यांचं निरीक्षण करण्याचा तिला भारी छंद. तिचं विरंगुळ्याचं स्थान म्हणजे तिची खोली. तिथे ती बाहुल्यांशी खेळे.
१९२४ मध्ये इंदिरा बाळाची 'दीदी' झाली. आता तिला एक सजीव खेळणं मिळालं. पण आठवडाभरातच काळाने बाळाचा ग्रास घेतला. कमलाला अतिशय दुःख झालं. इंदिरेच्या कोवळ्या मनावर आघात झाला. निष्ठुर दैवाला तिला भ्रातृसुख लाभू द्यायचं नव्हतं.

कमला साधी, सुस्वभावी होती. सासू, नणंदा तिला घालूनपाडून बोलत. ती ते मुकाट्याने सोसी. मग इंदिरा आईची बाजू घेऊन सर्वांशी भांडायची. पण त्याचा काही उपयोग होत नाही हे पाहून ती अबोल झाली. वरवर शांत वाटणारी इंदिरा आतल्या आत धुमसत राही. पण कोणालाच तिच्या भावना समजून घेण्याची गरज वाटली नाही.
दुर्दैवाने कमलाला क्षयरोग जडला. औषधोपचार होऊनही प्रकृतीस म्हणावा तसा आराम पडेना. तेव्हा तिला स्वित्झर्लंडला न्यायचं ठरलं. जवाहर, कमला, इंदिरा हे छोटं कुटुंब जिनेव्हाला रवाना झालं.
इंदिरेने लकोल इंटरनॅशनल मध्ये प्रवेश घेतला. कालांतराने कमलाला मॉन्टाना येथील सॅनिटोरियममध्ये दाखल केल्यामुळे तिला पुन्हा शाळा बदलावी लागली. लेकोला नूवेल शाळेत तिने नाव दाखल केले. आता ती वसतिगृहात राहू लागली. कमलाच्या प्रकृतीला उतार पडल्यावर हे त्रिकूट मायदेशी परतलं. एव्हाना इंदिरेत खूप बदल झाला होता. ती हट्टी, चौकस, धीट बनली होती. ती वाद घालायची. प्रश्न विचारुन अक्षरशः भंडावून सोडायची. तिच्या प्रश्नांची समाधानकारक उत्तरं देणं कठीण होतं, नव्हे अशक्यच होतं. _आपल्या मुलीने परीकथा वाचाव्या हे नेहरूंना पसंत नव्हतं. पण इंदिरेला त्या खूप आवडत. तिने त्यातून एक मार्ग काढला. स्नानगृहात किंवा डोक्यावर ब्लँकेट घेऊन परीकथा वाचण्याची भूक ती भागवीत असे. - अलाहाबादला आल्यावर 'कॉन्व्हेंट ऑफ जीझस अँड मेरी' मध्ये तिचं नाव टाकण्यात आलं. नेहरू प्रियदर्शिनी कन्येस पत्र पाठवीत. विशाल विश्वाची उत्पत्ती, त्याचं गूढ उकलून दाखविण्याचा प्रयत्न करीत. पृथ्वी, निसर्ग, स्थित्यंतरं याची माहिती देत. ही अनमोल पत्रे पुढे 'लेटर्स ऑफ अ फादर टु अ डॉटर' या नावाने प्रसिद्ध झाली.

१९२९ हे प्रचंड राजकीय घडामोडींचे वर्ष होते. जवाहरलाल यांची काँग्रेसच्या अध्यक्षपदी निवड झाली. पूर्ण स्वराज्यासंबंधीच्या मुख्य ठरावाचा मसुदा त्यांनी तयार केला. २६ जानेवारी १९३० रोजी सर्व देशभर स्वातंत्र्याची शपथ देण्यात आली. मीठाच्या सत्याग्रहा प्रतिसाद मिळाला. म. गांधी, जवाहरलाल व इतर काँग्रेसनेत्यांना अटक झाली. - महिला वर्गही पुढे सरसावला. यावेळेस कमलाने दाखविलेलं संघटन कौशल्य वाखणण्याजोगं होतं. या धकाधकीच्या काळात फिरोझ गांधी या पारशी तरुणाची कमलाला खूप साथ मिळाली. 'आनंदभवना'चं रूपांतर 'स्वराज्यभवना' त झालं. लाठीमारात जखमी झालेल्यांवर उपचार करायला. त्यांची सेवाशुश्रूषा करायला एक १२ वर्षाची मुलगी स्वराज्यभवनात रात्रंदिवस झटत होती. तिचं नाव होतं, 'इंदिरा जवाहर नेहरू'

स्वातंत्र्य आंदोलनात सहभागी होण्यास इंदिरा उत्सुक होती. परंतु वयाने लहान म्हणून तिच्या सदस्यत्वाचा अर्ज फेटाळला गेला. इंदिरेनं दुधाची तहान ताकावर भागवली. तिने ५ ते १८ वयोगटातील मुलांची 'वानरसेना' स्थापन केली. स्वयंपाक करणे, जखमींवर उपचार करणे, भूमिगतांना शुभसंदेश पोचविणे ही कामे ते बिनबोभाट पार पाडीत. १९३१ च्या प्रारंभी कमलालाही अटक झाली. इंदिरेला आता एकटं राहावं लागणार होतं
६ फेब्रुवारी १९३१ या दुर्दिनी नेहरू घराण्याचा आधारवड उन्मळून पडला. मोतीलाल यांनी जगाचा निरोप घेतला. आजवर इंदिरेला इतकं असुरक्षित, निराधार, एकाकी कधी वाटलं नाही.

संकटे एकटी येत नाहीत. कमलाच्या आजारपणाने पुन्हा उचल खाल्ली. जवाहरलाल यांचे एक पाऊल तुरुंगात तर एक पाऊल बाहेर होते. इंदिरेला पुण्याच्या 'पीपल्स ओन स्कूल' मध्ये पाठवायचं ठरलं. आजोबांच्या वियोगाचं दुःख, आईची काळजी, आत्या (विजयालक्ष्मी)चं कुत्सितपणाचं बोलणं (तिला कुरूप, मूर्ख म्हणून हिणवणं) यामुळे प्रसन्न, खेळकर इंदिरा अबोल, घुमी झाली. आत्मविश्वास हरवून बसली.
इंदिरेचं वाचन दांडगं होतं. त्यामुळे तिची विचारसरणी स्वतंत्र होती. ती अतिशय मानी स्वभावाची होती. नेहरू घराण्याचा तापटपणा वारसाहक्काने तिच्याकडे आला होता. तिच्या स्वभावात विसंगती जाणवे. कधी ती लाजरी, घुमी वाटे, तर कधी आक्रमक, धाडसी नि हट्टी. आपलं सर्वांनी कौतुक करावं ही तिची अपेक्षा असे. म. गांधी येरवडा तुरुंगात असताना ती त्यांची अनेकदा भेट घेई. आपल्या अडचणी, प्रश्न त्यांच्यासमोर मांडी. त्यांच्याशी वाद घालायलाही ती मागेपुढे पाहत नसे.

हळूहळू तिच्या स्वभावात मोकळेपणा आला. तिनं कुढणं सोडलं. 'चिल्ड्रेन्स सोसायटी' स्थापना केली. सचिवपदाचा भार तिने स्वतः सांभाळला.मोतीलाल यांच्या मृत्यूनंतर नेहरू कुटुंबात कोणी कमावतं राहिलं नव्हतं. वडील देशकार्याच्या व्यापात गुंतलेले. पैशाची चणचण भासू लागली. इंदिरा काटकसरीने राह लागली. मायेच्या, प्रेमाच्या आधाराशिवाय ती स्वतःच्या बळावर मोठी होत होती.
३१ ऑगस्ट १९३३ ला जवाहरलाल तुरूंगातून सुटले नि राजकीय कार्यात गुरफटले. आपल्या प्रकृतीकडे लक्ष द्यायला कुणालाच सवड नाही हे शल्य कमलाला डाचत होतं. आईच्या या मानसिक अवस्थेची, अस्वस्थतेची सर्वात जास्त झळ कोणाला पोचली असेल तर ती इंदिरेला. बिहारला भूकंपाचा धक्का बसला. तेथील मदतकार्यानंतर कमला अथरुणाला खिळली. तेव्हा डेहराडूनच्या तुरूंगातील एकांत जवाहरलालना खायला उठला होता, इंदिरा पुण्यात एकाकी आयुष्य कंठीत होती तर एकटी पडलेली, उपेक्षित कमला असाध्य व्याधीशी झुंज देत होती.

इंदिरा विवाहयोग्य झाली हे पाहून स्वरूपराणीने तिच्यासाठी अनुरूप स्थळं सुचवायला सुरुवात केली. पण इंदिरा लग्नाला तयार नव्हती. १९३१ साली फिरोझ गांधी तिला प्रथम भेटला. नेहरूंची ही प्रियदर्शिनी कन्या प्रथमदर्शनीच त्याला आवडली. तिच्याशी लग्न करण्याचा मानस त्याने पत्राद्वारे व्यक्त केला. त्यावर “आपण सर्वजण स्वातंत्र्याच्या लढ्यात गुंतलो असता कोणाच्याही मनात लग्नाचा विचार येणं शक्य नाही" असं कळवून इंदिरेनं तो विषय टाळला.
रवींद्रनाथ टागोरांच्या 'शांतिनिकेतन' ने उत्तमोत्तम शिक्षक व विद्यार्थी यांना मोहून टाकले होते. इंदिराही त्यापैकी एक होती. तेथील जीवन साधंसुधं, काटकसरीचं होतं. विद्यार्थी स्वतः सर्व कामे करीत. अनवाणी चालावं लागे. इंदिरा त्या जीवनाला सामोरी गेली. मुलींच्या मध्ये राहण्याची तिला सवय झाली. घरातील तणावापासून, राजकीय कोलाहलापासून दूर अशा निवांत, शांत ठिकाणी राहण्याचा हा तिच्या आयुष्यातील, पहिला (आणि कदाचित अखेरचाच) अनुभव होता. तिथे राहून तिने हिंदी, बंगाली, फ्रेंच, जर्मन इत्यादी भाषांचा अभ्यास करायचं ठरवलं. तिने कलाभवनात नांव दाखल केलं. चित्रकला, नृत्य व रंगभूमीचं आकर्षण तिला वाटू लागलं.

कलेची जाण आली. निसर्गाशी सुसंवाद साधला गेला. रवींद्रनाथाच्या व्यक्तिमत्त्वाने ती भारावून गेली होती.
नेहरूंच्या गैरहजेरीत घरचे लोक कमलाकडे दुर्लक्ष करीत, घर माणसांनी भरलं होतं पण माणुसकीचा अभाव होता. इंदिरा व्यथित झाली. न राहवून तिने पित्याजवळ अंतरीचं शल्य प्रगट केलं. शेवटी कमलाला हिमालयातील भोवाली या रमणीय पर्यटनस्थळी हलवायचं ठरलं. तिथे तिची तब्येत सुधरेल अशी वेडी आशा पितापुत्रीच्या मनात पालवली. जवाहरलाल यांची भोवालीजवळच्या अल्मोडा तुरूंगात खानगी झाली. तीन आठवड्यातून एकदा पत्नीला भेटायची परवानगी मिळाली.
कमलाला वैद्यकीय उपचारांसाठी युरोपला न्यायचं ठरलं. इंदिरेच्या शिक्षणाची हेळसांड होत होती पण इलाज नव्हता. बेक्स येथील शाळेत तिचं मन रमेना. गायन, नृत्य, फिरायला जाणे यात ती वेळ घालवू लागली.
२८ फेब्रुवारी १९३६ हा इंदिरेच्या जीवनातील काळाकुट्ट दिवस म्हणावा लागेल. त्या दिवशी कमलाचं जीवनपुष्प कायमचं मिटलं. तिचा अंत्यसंस्कार आटोपून जवाहरलाल भारतात परतले. इंदिरेने ब्रिस्टॉल येथील बॅडमिंटन स्कूलमध्ये प्रवेश घेतला. कामाच्या व्यग्रतेमुळे जवाहरलाल तिला फारसा वेळ देऊ शकत नव्हते. हक्काचं असं संवादाचं एक दार तिच्यासाठी बंद झालं.
पण दुसरं एक दार तिची आतुरतेनं प्रतीक्षा करत होतं. फिरोझ गांधी लंडन स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्स मध्ये दाखल झाला. तो दिलदार. लोकात मिसळणारा होता. त्याने इंदिरेला अभिजात संगीताची गोडी लावली. तिच्यातील आत्मविश्वास जागविला.
११ जानेवारी रोजी इंदिरेच्या आजीचं निधन झालं. इंदिरेच्या आयुष्यातला तो काळ अतिशय खडतर होता. ती कृश, रोगट, निराश झाली होती. मृत्यूच्या भीतीने तिच्या मनात थैमान घातले होते. जवाहरलाल यांना तिच्या अवस्थेचा अंदाज येत नव्हता. या परिस्थितीचा, मनःस्थितीचा सामना कसा केला ते तिचे तिलाच ठाऊक.
ते काही असो, ताणतणावाचं आयुष्य जगण्याचा तिला उबग आला होता. लग्न, नवरा, मुलंबाळं, घरसंसार अशा दिवास्वप्नात ती रमू लागली. २७ एप्रिल १९४१ रोजी तिने पित्याची तुरुंगात भेट घेतली आणि फिरोझशी विवाह करायचा मनोदय व्यक्त केला. नेहरूंना मात्र तिचं हे वागणं अपरिपक्वतेचं, अविचारीपणाचं वाटत होतं. इंदिरेनं शिक्षण संपवून प्रवास करावा, रशियाला जावं, परदेशी भाषा शिकाव्या आणि आपल्या कार्यात मदत करावी हे नेहरूंचं लाडकं स्वप्न होतं.
फिरोझच्या कुटुंबियांबद्दल नेहरूंना काहीच माहिती नव्हती. त्यांना मुलीच्या भवितव्याची चिंता वाटत होती. झोपडीलाही 'आनंदभवन' मानायची तिची तयारी होती. जवाहरलालनी नाइलाजाने का होईना विवाहास अनुमती दिली.
१६ मार्च १९४२ रामनवमीच्या मुहूर्तावर इंदिरा व फिरोझ विवाहबद्ध झाले. संस्कृत मंत्रांच्या घोषात, अग्नीच्या साक्षीने सप्तपदी झाली. नवदांपत्यावर गुलाब - पाकळ्यांचा वर्षाव झाला. अत्यंत साधेपणाने विवाह साजरा झाला.
लग्नानंतर दोघंही भाड्याच्या घरकुलात राहू लागले. इंदिरेनं हे छोटंसं घरही काटकसरीनं, आत्मीयतेनं सजविलं. त्यातील फर्निचर फिरोझनं स्वतः बनविलं होतं हे विशेष.
१९४२ मध्ये 'चले जाव' ची चळवळ सुरू झाली. अखिल भारतीय काँग्रेस समितीच्या अधिवेशनात 'छोडो भारत' अशी मागणी करणारा ठराव मांडला गेला व मंजूरही झाला. सारा देश पेटून उठला. सत्याग्रह, निदर्शने, संप, मोडतोड, नासधूस यांनी देशभर खळबळ माजली. काँग्रेस सदस्यांना अटक झाली. इंदिरेला नैनी तुरुंगात डांबण्यात आले. प्रकृति अस्वास्थ्यामुळे १५ मे ला तिची सुटका करावी लागली.
इंदिरेने हौशीने मांडलेला संसार गुंडाळला. ती आनंदभवनात राहण्यास गेली. २० ऑगस्ट १९४४ रोजी तिला मातृत्वप्राप्ती झाली. 'राजीवरत्न' चा जन्म झाला.
जवाहरलाल हंगामी पंतप्रधान असताना त्यांना इंदिरेच्या मदतीची नितांत गरज होती. राजीवला घेऊन ती दिल्लीला १७ यॉर्क रोड येथे राहावयास गेली. देशोदेशीचे बडेबडे लोक नेहरूंना भेटावयास येत. त्यांची बडदास्त ठेवण्याचे काम अर्थातच इंदिरेकडे होते.
बातमीदारीत व शोध घेण्यात परिश्रम घेणारा फिरोझ हुशार होता. वृत्तपत्रसृष्टीत वरच्या पदाला पोहोचण्याची पात्रता त्याच्या अंगी होती. 'नॅशनल हेरल्ड' या दैनिकाची सूत्रं त्याच्या हाती होती. त्यासाठी तो लखनौला राहत होता. डिसेंबर अखेर इंदिरेनी दुसऱ्या अपत्याला जन्म दिला. नेहरूंनी या नातवाचं नाव ठेवलं 'संजय'.
१५ ऑगस्ट १९४७. भारताच्या इतिहासाचं सोनेरी पान उघडलं. स्वतंत्र भारताचे पहिले पंतप्रधान पं. नेहरू यांच्या हस्ते राष्ट्रध्वज फडकला. त्या रोमहर्षक क्षणासाठी कित्येकांनी संसाराची राखरांगोळी केली होती. जीवनाची होळी केली होती. ____ आणि 'उषःकाल होता होता काळरात्र झाली.' म. गांधींची हत्या झाल्याची भीषण वार्ता वाऱ्यासारखी सर्व देशभर पसरली. संपूर्ण देश शोकसागरात बुडून गेला. नेहरूंचा मार्गदर्शक हरपला. इंदिरेचा भरभक्कम आधारस्तंभ कोसळला होता. ___ स्वातंत्र्यप्राप्तीनंतर जवाहरलाल नेहरू (इंदिरा व दोन नातवंडांसह) तीनमूर्ती भवनात राहावयास गेले. १९५२ मध्ये फिरोझ रायबरेलीहून लोकसभेवर निवडून आला. खेळकर, प्रसन्न व्यक्तिमत्त्वाचा फिरोझ राजीव, संजय यांना हवाहवासा वाटे. इंदिरा व फिरोझ यांच्यातील संबंधात वितुष्ट आल्यामुळे त्रिमूर्तिभवनात न राहता खासदाराला मिळणारं घर त्यानं घेतलं. जि १९५७ सालच्या निवडणुकीच्या वेळी अलाहाबाद मतदारसंघात हिरीरीने प्रचार करण्याचं काम इंदिरेनं केलं. परदेश दौऱ्यात ती नेहरूंच्या बरोबर असे. त्यातूनच तिला राजकारणाचे धडे मिळू लागले.
सुरुवातीला शांत, सौम्य वाटणारा फिरोझ लौकरच एक प्रभावी खासदार म्हणून प्रसिद्धीस आला. पं. नेहरूंच्या निकटवर्ती व्यक्तींवर त्याने घणाघाती हल्ला चढविला. नेहरू एकाकी पडले. इंदिरा व फिरोझ यांच्यातील दरी वाढत चालली. इंदिरेने मनातील खळबळ उघडपणे प्रगट केली नाही. स्वतःला पक्षकार्यात अधिकाधिक गुंतवून घेतलं.
१९५८ च्या सप्टेंबरमध्ये फिरोझला हृदय विकाराचा झटका आला. इंदिरेनी त्याची उत्तम प्रकारे काळजी घेतली. त्यामुळे मनातील कटुता कमी झाली परंतु दिल्लीत परतल्यावर 'जैसे थे' अवस्था झाली. ____२ फेब्रुवारी १९५९ या दिवशी काँग्रेस पक्षाच्या अध्यक्षपदी इंदिरेची बिनविरोध निवड झाली. अकरा महिन्यांच्या कारकीर्दीत तिच्या जबरदस्त कार्यशक्तीचा प्रत्यय आला. तिला भ्रष्टाचाराविरुद्ध लढा द्यायचा होता. गरिबी हटवायची होती.
फिरोझला हृदयविकाराचा दुसरा झटका आला. तो अंतिम ठरला. फिरोझने कमलाची शुश्रूषा केली होती. इंदिरेला अडचणीच्या प्रसंगी साथ दिली होती. त्यामुळे इंदिरेच्या मनात त्याच्याबद्दल कृतज्ञतेची भावना होती. काळाने दोघांना एकमेकांपासून कायमचं दूर केलं. इंदिरेचं सौभाग्य सरलं. राजीव, संजय यांचं पितृछत्र हरवलं. काळ या रामबाण औषधाने दुःखाची तीव्रता कमी झाली. इंदिरा वियोगदुःखाच्या कोशातून बाहेर पडली. फिरोझचा विषय तिने मनाच्या खोल खोल कप्प्यात ठेवून कडीकुलपात जणू बंद करून टाकला.
चिनी आक्रमणाच्या काळात तेजपूरमध्ये झालेल्या गोंधळामुळे वृत्तपत्रांनी नेहरूंवर टीकास्त्र सोडलं. प्रशंसकच विरोधक बनले. अवमान असह्य होऊन त्यांची प्रकृती ढासळली. आणि अचानकच एक स्थित्यंतर घडलं, घडवून आणलं गेलं. नेहरूंच्या समस्त विरोधकांना सत्ताक्षेत्रापासून दूर करण्यात आलं. दुबळ्या नेत्यांकडे राज्यसरकारांचं प्रमुखपद आलं. ही राजकीय खेळी इंदिरेची होती. __नेहरूंचा आजार वाढतच होता. त्यांना पक्षाघाताचा झटका आला. लालबहादूर शास्त्री व टी. टी. कृष्णमाचारी यांना पंतप्रधानांचं काम पाहण्याचा सल्ला मिळाला. २७ मे रोजी दुपारी १-४० वाजता नेहरूंची प्राणज्योत मालवली. 'नेहरूनंतर कोण?' ह्या प्रश्नाचं उत्तर मिळालं. 'लालबहादूर शास्त्री.' इंदिरेकडे माहिती व नभोवाणी खातं आलं. तेव्हा राजीव, संजय इंग्लंडला शिकत होते. इंदिरा अधिकच एकाकी झाली. तिने स्वतःला लोककार्यात गुंतवून घेतलं.
१० जानेवारी १९६६, श्री. लालबहाददूर शास्त्री व अयूबखान यांच्यात ताश्कंद करार झाला. त्याच मध्यरात्री शास्त्रीजींवर मृत्यूने झडप घातली. देशकार्य करता करता भारतमातेचा एक मोहरा कामी आला. भारतीयांच्या शोकाला पारावार राहिला नाही. पुन्हा तेच प्रश्नचिन्ह, तोच यक्षप्रश्न ! 'शास्त्रीजींनंतर कोण' ?
भारत - पाक युद्धानंतर अनेक भीषण समस्यांनी आ वासला होता. सर्वदूर दुष्काळाची काळी छाया पसरली होती, महागाईचा भस्मासुर उन्मत्त झाला होता. पंतप्रधानकीची धुरा सांभाळणं एक मोटं आव्हान होतं. ते एका महिलेनं निर्भयपणे स्वीकारलं, समर्थपणे पेललं नि जगाला आश्चर्यचकित करून टाकलं. ती स्त्री दुसरी तिसरी कोणी नसून नेहरूंची प्रियदर्शिनी कन्या होती. नेहरूंनी उराशी बाळगलेलं स्वप्न अखेर सत्यसृष्टीत अवतरलं. २४ जाने. १९६६ च्या मुहूर्तावर इंदिराजींनी पंतप्रधानपदाची शपथ घेतली.
प्रारंभी 'फारसं प्रशासकीय कौशल्य नसलेली महिला पंतप्रधान' अशी इंदिराजींची प्रतिमा जनमानसात होती. पण ती फार काळ टिकली नाही. त्यांनी मोठ्या हुशारीने परिस्थिती हाताळली. विरोधी पक्षीयांच्या डावपेचांइतकंच स्वपक्षातील श्रेष्ठींच्या हालचालींवर बारकाईनं लक्ष ठेवलं. कोणत्याही परिस्थितीत न डगमगता तोंड द्यायचा निर्धार केला आणि त्यात त्यांना यश आलं. - इंदिराजी रोज तब्बल अठरा तास काम करीत. ऑफिसला जाण्यापूर्वी, देशभरातून येणाऱ्या लोकांना भेटण्याचा त्यांचा शिरस्ता होता. त्यांची गाहाणी, व्यथा, वेदना ऐकून आवश्यक तिथे मदतीची व्यवस्था करीत. येणाऱ्या प्रत्येक पत्राला आवर्जून उत्तर पाठवीत. प्रत्येक कार्यक्रमाची वेळ पाळण्याचा त्यांचा कटाक्ष असे. त्या भाषणाची पूर्व - तयारी करीत. आपलं व्यक्तिमत्त्व आकर्षक दिसावं याबाबतही त्या जागरूक होत्या. _ पंजाबचं विभाजन हा त्यांनी घेतलेला महत्त्वपूर्ण निर्णय. त्यामुळे पंजाबी व हिंदी भाषिक यांची वेगवेगळी राज्यं अस्तित्वात आली. हरियाणाचा जन्म झाला.
सुरुवातीला आत्मविश्वासाचा अभाव असलेल्या या 'गूंगी गुडिया' नी हळूहळू आत्मविश्वास कमावला. धडाडीनं प्रश्न हाताळायला सुरुवात केली. दुष्काळामुळे धान्याच्या समस्येनं गंभीर रूप धारण केलं होतं. त्याविरुद्ध जोरदार आघाडी उघडण्यात आली. इंदिराजींनी अन्नमंत्री श्री. सुब्रह्मण्यम् यांच्या समवेत प्रत्येक राज्याला भेट दिली. तज्ज्ञांशी चर्चा करून उपायांची आखणी नि अंमलबजावणीही झाली. इंदिराजींनी सूत्रं हाती घेतल्यापासून अवघ्या तीन वर्षात हरितक्रांती झाली. देश अन्नधान्याबाबत स्वयंपूर्ण झाला. __ रुपयाचं अवमूल्यन, दुष्काळ, पूर यासारख्या अस्मानी आपत्ती, महागाई, रेल्वे अपघात, डॉ. होमी भाभा यांचा दुर्दैवी अंत, भाषेच्या प्रश्नांवरुन दंगली, इत्यादी परिस्थितीचा काही काँग्रेसनेते गैरफायदा उठवू पाहत होते. इंदिराजींना अपशकुनी ठरवून त्यांना पदावरुन हटविण्याची कुटिल खेळी खेळत होते. मोरारजी देसाई नि इंदिराजी यांच्यातील संघर्षात तेल ओतण्याचे काम कामराजांसारखे नेते करीत होते. पण इंदिराजींना दैवाची साथ मिळाली. १९६७ च्या लोकसभा निवडणुकीत प्रचंड मतांनी विजयी होऊन त्यांनी विरोधकांना भयचकित केले. कामराजांसारखे नेते पराभूत झाल्यामुळे इंदिराजींचं पक्षातील स्थान अधिक बळकट झालं. पंतप्रधानपदाची माळ पुनश्च त्यांच्या गळ्यात पडली. ___ ‘मौनं सर्वार्थ साधनम् ।' हे वचन इंदिराजींनी तंतोतंत आचरणात आणलं होतं. आंतरराष्ट्रीय राजकीय मुत्सद्यांना त्यांचं मौन म्हणजे एक गूढ वाटायचं. खरं तर ते त्यांचं प्रभावी हत्यार होतं.
देशापुढील आर्थिक प्रश्नांची पंतप्रधानांना कल्पना असावी, अर्थ संकल्पाचं आकलन व्हावं या हेतूने इंदिराजींनी अर्थखातं स्वतःकडे घेतलं. त्यानंतर काहीच दिवसांनी बँकांचं राष्ट्रीयीकरण झालं. १९६९ साली कठोर अर्थसंकल्प सादर करणं अपरिहार्य होतं. तेही दिव्य त्यांनी केलं.
आता एक नवं संकट दत्त म्हणून उभं राहिलं. ते म्हणजे काँग्रेस पक्षातील फूट. इंदिराजींना हटविण्याचे जोरदार प्रयत्न ज्येष्ठ नेत्यांनी केले. त्यांचे प्राथमिक सदस्यत्व रद्द करण्यापर्यंत मजल गेली. काँग्रेस (आर) व काँग्रेस (ओ) अशी पक्षाची शकले झाली. पंतप्रधानपद टिकवून ठेवण्यासाठी उजवा कम्युनिस्ट, द्रमुक, अपक्ष सदस्यांचा पाठिंबा घेण्याशिवाय तरणोपाय नव्हता.
१९७० साली संस्थानिकांची मान्यता काढून घेण्याचा राष्ट्रपतींचा अध्यादेश लागू करण्यात आला. पश्चिम बंगालमधील कायदा व सुव्यवस्थेची स्थिती फारच वाईट होती. हितशāना कारस्थानं रचायला ही नामी संधी होती. इंदिराजींनी मुदतपूर्व निवडणुका घेण्याचं जाहीर केलं. विरोधी पक्ष 'इंदिरा हटाव' म्हणत होते तर इंदिराजींचा नारा होता, 'गरिबी हटाव'. झंझावाती प्रचार दौरा झाला. इंदिराजींना दणदणीत विजय मिळाला. लोकसभेत दोन तृतीयांश बहुमतही मिळाले.
त्या सुमारास पूर्व व पश्चिम पाकिस्तानातील संघर्षाने उग्र रूप धारण केले होते. पूर्व पाकिस्तानात भीषण नरसंहार चालू होता. जीव मुठीत घेऊन निर्वासितांचे लोंढे पश्चिम बंगालमध्ये येऊ लागले. त्यांच्यासाठी छावण्या अन्नधान्य, कपडे यांचा पुरवठा करणं महत्त्वाचं होतं. इंदिराजींनी सल्लागारांसह योजना आखल्या. विरोधीपक्षियांना विश्वासात घेतलं. मदतीचा हात देण्यासाठी भारतीय जनमानस अनुकूल केलं. ___या वेळेस इंदिराजींनी आणखी एक खेळी खेळली. भारत रशिया यांच्यात शांतता - मैत्री - सहकार्य करार झाला. अमेरिकेला धक्का बसला. युरोपातील देशांच्या राष्ट्रप्रमुखांनी भारतावर निर्वासितांमुळे आर्थिक बोजा पडल्याबद्दल सहानुभूती व्यक्त केली. आर्थिक मदतही देऊ केली. पण पाकिस्तान विरुद्ध हालचाल करायची कोणाचीच तयारी नव्हती किंबहुना हिंमत नव्हती. ती एका महिला पंतप्रधानानी केली. त्यांनी पूर्व बंगालच्या मुक्तीसाठी चौफेर हल्ला चढविण्याचा गुप्त आदेश भारतीय सैन्याला दिला. पाकचे अध्यक्ष याह्याखान यांनीही भारतातील पाच लष्करी हवाईतळांवर हल्ला करण्याचा हकम हवाईदलाला दिला. ____ भारतीय फौजा पूर्व बंगालमध्ये वेगानं आगेकूच करीत होत्या. मुक्तिवाहिनीने पाकिस्तानी फौजांचं धैर्य खच्ची केलं होतं. ६ डिसेंबर १९७१ रोजी भारत बांगला देशला मान्यता देत असल्याचं जाहीर करण्यात आलं. निक्सन यांनी अमेरिकेच्या सातव्या आरमारास भारताच्या दिशेने वाटचाल करण्याचे आदेश दिले. भारताला व इंदिराजींना घाबरवून टाकण्याचा तो एक असफल, केविलवाणा प्रयत्न होता. इंदिराजी कोणाच्या हातचं बाहुलं बनणार नव्हत्या. संपूर्ण देश त्यांच्या पाठीशी होता हेही तितकेच खरे. ___आणि तो ऐतिहासिक दिवस उगवला १६ डिसेंबर १९७१. दुपारी ४३० वाजता एक आक्रीत घडलं. पाकिस्तानी फौजांनी डाक्का इथं भारताचे लेफ्टनंट जनरल जगजितसिंग अरोरा यांच्यापुढे चक्क शरणागती पत्करली बांगला देश स्वतंत्र झाला.
पाकिस्तानवर हल्ला चढवावा हा सल्लागारांचा सल्ला मात्र इंदिराजींनी डावलला. तसे केल्यास बलाढ्य राष्ट्रे युद्धात उतरतील आणि परिस्थिती अधिक चिघळेल हा सुज्ञपणाचा विचार त्यांनी केला. १७ डिसेंबरला पश्चिम आघाडीवर एकतर्फी युद्धबंदीची घोषणा त्यांनी केली.
१९७२ मध्ये सिमला येथे शिखर परिषद झाली. पाकिस्तानचे अध्यक्ष झुल्फिकार अली भुत्तो व भारताच्या पंतप्रधान यांमध्ये करार झाला. 'यापुढे दोन्ही राष्ट्रे एकमेकांविरुद्ध लष्कराचा वापर न करता परस्परातील वाटाघाटींनी प्रश्न सोडवतील' हे त्यातील महत्त्वाचे कलम.
निर्वासितांमुळे भारताच्या आर्थिक परिस्थितीवर ताण येणे स्वाभाविकच होते. महागाईचं संकट उभं ठाकलं. संजय व त्याची मारुती कंपनी यामुळेही भरपूर मनस्ताप झाला. १९७३ मध्ये गुजरातेत विद्यार्थ्यांच्या आंदोलनाने हिंसक वळण घेतलं. तेथे राष्ट्रपती राजवट लागू करण्याशिवाय गत्यंतर
नव्हते.
१८ मे १९७४ या दिवशी भारताने पाश्चिमात्य राष्ट्रांची झोप उडवून दिली. अणुशक्ती मंडळाने पोखरण येथे अणुस्फोटाची भूमिगत यशस्वी चाचणी केली. आण्विक शक्तीचा उपयोग शांततामय कार्यासाठीच केला जाईल, असं आश्वासन त्यांनी दिलं.
समस्यांचा ससेमिरा चालूच होता. इंदिरा गांधींच्या निवडणुकीला आव्हान देणारा अर्ज राजनारायण यांनी अलाहाबाद उच्च न्यायालयात दाखल केला. खटल्याचा निकाल विरुद्ध लागला. त्यानुसार इंदिराजींना सहा वर्षांसाठी निवडणुकीस उभं राहण्यास मनाई करण्यात आली. आदेशाच्या अंमलबजावणीस वीस दिवसांची स्थगिती मिळाली. देशात अराजक माजण्याची शक्यता
ओळखून घटनेच्या ३५२ व्या कलमानुसार आणीबाणी जाहीर करावी असे ठरले. २५ जून १९७५ रोजी राष्ट्रपतींनी आणीबाणी लागू करणारा वटहुकूम काढला. अटकसत्र सुरू झाले. पूर्ण सेन्सॉरशिप लादण्यात आली. सामान्य माणूस भयभीत झाला.
१ जुलै रोजी इंदिराजींनी वीस कलमी कार्यक्रम जाहीर केला. १५ ऑगस्टला बांगला देशचे अध्यक्ष शेख मुजिबूर रहेमान व त्यांच्या कुटुंबियांची निघृण हत्त्या झाली. इंदिराजींच्या मनात शंकेची पाल चुकचुकली. यानंतर आपलाच नंबर आहे या विचाराने त्यांना घेरलं.
त्या काळात इंदिराजी संजयच्या सल्ल्यानुसार वागत होत्या. ज्योतिषांनी 'दोघंही एकत्र राहिल्यास विनाश ओढवेल' असं भविष्य वर्तविलं होतं. अत्यंत विश्वासू सहकाऱ्याला, सल्लागाराला (आणि लाडक्या मुलाला) दूर ठेवणं इंदिराजींना मुळीच मानवण्यासारखं नव्हतं. तोच आपला एकमेव आधार आहे असं त्यांना वाटत होतं. _संजय तसा होताही रुबाबदार नि आकर्षक व्यक्तिमत्त्वाचा तरुण. साहसी, खंबीर. पण बंडखोर, विध्वंसक प्रवृत्तीचा नि उद्धट. तो अपरिपक्व, उतावळा, अननुभवीही होता. त्याच्यावर नियंत्रण ठेवणं इंदिराजींना शक्य नव्हतं. __संजयने युवक काँग्रेसला सामर्थ्यवान बनवलं. त्याच्या पाच कलमी कार्यक्रमात कुटुंबनियोजन, वृक्षारोपण, हुंडाबंदी, जातपात निर्मूलन व साक्षरता यांचा अंतर्भाव होता. ___लोक संजयला घाबरत. त्याच्या अविचारीपणामुळे अत्याचाराच्या घटना वाढल्या पण सेन्सॉरशिप लादल्यामुळे वृत्तपत्रात खऱ्या बातम्या प्रसिद्ध होईनात.
आणीबाणी लादल्यामुळे 'लोकशाहीचा दीपस्तंभ' ही भारताची प्रतिमा पुसली गेली. 'परोपकारी हुकूमशहा' या शब्दात इंदिराजींची संभावना होऊ लागली. ते इंदिराजींना खटकत होतं.
आणीबाणी उठवून निवडणुका जाहीर करण्याचा निर्णय इंदिराजींनी घेतला. त्यानुसार निवडणुका जाहीर झाल्या पण आणीबाणी पूर्णतः उठली नाही. शासक व प्रजा यांच्यातील दरी कायम होती. परिणामस्वरूप इंदिरा काँग्रेसचा सपशेल पराभव झाला. २२ मार्च १९७७ या दिवशी इंदिराजींनी पंतप्रधानपदाचा राजीनामा दिला.
कायद्याचं नि फायद्याचं राज्य प्रस्थापित होईल या आशेनी भारतीय जनतेनी जनता पक्षाला कौल दिला.
इंदिराजी पंतप्रधानपदावरून पायउतार झाल्या तरी त्यांनी जनतेशी संपर्क चालू ठेवला. बिहारमधील बेलची या खेड्यात भूमिहीन हरिजनांवर हल्ला झाला. त्यांची कत्तल झाली. तेव्हा भयग्रस्त नागरिकांना दिलासा देण्यास इंदिराजी धावून गेल्या. मुसळधार पाऊस, नदीचा पूर, चिखल कशाकशाची पर्वा न करता ! त्यांचं गाहाणं त्यांनी ऐकलं, आणीबाणीत चुका झाल्याची कबुलीही दिली. त्यांना लोकांची सहानुभूती, पाठिंबा मिळतो आहे हे पाहून जनता सरकारला दुर्बुद्धी सुचली आणि एक निर्बुद्धपणाचा निर्णय त्याने घेतला.
चरणसिंगांच्या सांगण्यावरून पंतप्रधान मोरारजी देसाई यांनी इंदिराजींवर कारवाई करण्याची घोडचूक केली. सी. बी. आय. च्या अधिकाऱ्यांनी त्यांना अटक केली. त्यांच्यावरील आरोपांना पुष्टी देणारा कागदोपत्री पुरावा काहीच उपलब्ध नसल्याने न्यायाधीशांनी त्यांच्या बिनशर्त सुटकेचा आदेश दिला. जनता सरकारची विश्वासार्हता संपुष्टात आली.
इंदिराजींनी देशभर अखंड दौरे करून थेट लोकांशी संपर्क साधला. काही ठिकाणी हारतुयांनी स्वागत झाले तर काही ठिकाणी दगडधोंड्यांचा मारा झाला. कुठे जयघोष कानावर आला तर कुठं काळी निशाणं, घोषणांना सामोरं जावं लागलं.
शाह आयोगापुढे माजी मंत्र्यांनी इंदिरा गांधींच्या विरूद्ध साक्षी दिल्याने काँग्रेस पक्षात फूट पडली. ३ जानेवारी १९७८ रोजी इंदिराजी काँग्रेस (आय) च्या अध्यक्षा झाल्या. त्यांचं निवडणूक चिन्ह होतं हाताचा पंजा. ___ आणि ‘हाताच्या पंजांनी' अपयशाच्या हस्तरेखा जणू पुसून टाकल्या. चिकमंगळूर लोकसभेच्या पोटनिवडणुकीत इंदिराजी ७० हजार मताधिक्यानं विजयी झाल्या. तेव्हा चौकशी आयोगाचा लकडा मागे लागला होता. नित्य नव्या चौकशी आयोगाला सामोरं जावं लागत होतं. ८ डिसेंबरला लोकसभेत इंदिराजींनी आपली बाजू समर्थपणे मांडली. त्यावेळचं त्यांचं भाषण आक्रमक, भावनायुक्त, प्रतिष्ठेला शोभणारं होतं. आणीबाणीत जनतेला झालेल्या त्रासाबद्दल दिलगिरी व्यक्त करण्यासही त्या विसरल्या नाहीत. - सभागृहाचा हक्कभंग व गंभीर अवमान केल्याबद्दल त्यांची सदस्यत्वावरुन हकालपट्टी झाली. तसंच सदन संस्थगित होईपर्यंत तुरुंगवासाची शिक्षा देण्यात आली. तिहार तुरुंगात त्यांची रवानगी झाली. जनता पक्षाच्या या भूमिकेमुळे इंदिराजींबद्दल सहानुभूतीची लाट उसळली. तुरुंगवासातील वेळ आत्मनिरीक्षण, सिंहावलोकन करण्यास तसेच आत्मशक्ती एकत्रित करण्यास उपयुक्त ठरला. ___ यानंतर काही काळ इंदिराजी हेतुपुरःसर राजकारणापासून दूर राहिल्या. जनता पक्ष फोडण्याच्या दृष्टीने डावपेच आखायला संजय मदतीला होताच. विरोधी पक्षाच्या प्रत्येक सदस्याची ताकद, गुणदोष, मतभेद, कमकुवतपणा यांची त्यांना खडान खडा माहिती होती. जनता पक्षात अंतर्गत मतभेद शिगेला पोचले होते. 
१५ जुलैला जनता पक्षातील काही सदस्यांनी राजीनामे दिले. पक्षाचं बहुमत नाहीसं झालं. मोरारजी देसाईंनी राजीनामा दिला. जनता सरकार कोसळलं. २७ जुलै रोजी काँग्रेस (आय) च्या पाठिंब्यावर चरणसिंग सरकार सत्तेवर आलं. देशापुढील गंभीर समस्यांचा विचार चरणसिंगांनी केला नाही. याची परिणती म्हणजे काँग्रेस (आय) ने चरणसिंग सरकारचा पाठिंबा काढून घेतला. अवघ्या तेवीस दिवसातच चरणसिंग यांचे सरकार गडगडले.
आयतीच संधी चालून आल्यावर इंदिराजींनी निवडणूक प्रचार मोहीम धडाक्यात सुरू केली. विरोधी पक्ष अंतर्गत कलहात व डावपेच आखण्यात गुंतले होते. इंदिराजीनी प्रत्येक मतदारसंघाला भेट देण्याचा कसोशीने प्रयत्न केला. यशाचं पारड त्यांच्या बाजुने झुकल. निर्विवाद बहुमत मिळालं आणि पंतप्रधानपदाची सुत्र चौथ्यांदा त्यांच्या हाती आली...
यावेळेस सल्लागार अनुभवी असले तरी मंत्रिपदासाठी निवडल्या गेलेले खासदार अननुभवी होते. विरोधी पक्षात माजलेल्या गोंधळाचा फायदा इंदिराजीना मिळाला. नऊ राज्यात राष्ट्रपती राजवट लागू करण्यात आली.
मार्च महिन्यात एक आनंदाची घटना घडली. संजय मनेकाला पुत्रप्राप्ती झाली. इंदिराजींच्या या परमप्रिय नातवाचं नाव 'वरुण' असं ठेवण्यात आलं.
संजय आता राष्ट्रीय नेता म्हणून वावरू लागला हाता. अखिल भारतीय काँग्रेस समितीच्या सरचिटणीसपदी त्याची निवड झाली. पण देवाची नि देवाची योजना काही वेगळीच होती.
२३ जून १९८० चा दिवस उगवला तो दुर्दैवी वार्ता घेऊनच. संजयच्या विमानाला अपघात झाला. आणि सारं काही संपुष्टात आलं. संजयचा मृत्यू समस्त देशवासियांना चटका लावून गेला. गांधी कुटुंबियांचं दुःख तर शब्दातीत होतं. पुत्रवियोगाचं हलाहल त्या माऊलीनं कसं गिळलं नि पचवलं ते तिचं तिलाच माहीत. संजयच्या मृत्यूच्या धक्क्यातून सावरायला इंदिराजींना बराच कालावधी लागला.
१९८१ साली परिसमधील सॉरबन विद्यापीठाने 'डॉक्टर ऑफ लेटर्स' पदवी देऊन इंदिराजींना सन्मानित केले. त्यावेळेस त्यांनी फ्रेंचमधून भाषण दिले. जुलै (१९८२) मध्ये त्या अमेरिकेच्या दौऱ्यावर गेल्या. तेंव्हा तेथील पत्रकारांनी प्रश्नांचा भडिमार केला. इंदिराजींच्या तडफदार उत्तरांवरुन त्या महासत्तेच्या पंखाखाली राहणं मान्य करणार नाहीत हे पत्रकारांना कळून चुकलं. अमेरिकेचे अध्यक्ष रेगन व सोवियत युनियनचे पंतप्रधान ब्रेझनेव्ह ताठरपणे वागत होते. खल्या दिलाने बोलत नव्हते. इंदिराजींनी मात्र निर्भीडपणे आपली मतं प्रकट केली..
काळ दबकत दबकत पावलं टाकीत येत होता. सदैव सावध असणाऱ्या इंदिराजींना त्याच्या चोरपावलांची चाहूल लागली असावी. कोणती तरी दुष्ट शक्ती आपल्या मागे हात धुऊन लागली आहे असा भास त्यांना होऊ लागला. दुःस्वप्ने पडू लागली. मृत्यू ही नैसर्गिक प्रक्रिया, जीवनाचाच एक भाग आहे' असं मानणाऱ्या इंदिराजींना मृत्यूचं भय कधीच वाटलं नाही. आपलं अवतारकार्य संपलं असं वाटून त्यांनी निरवानिरवीची भाषा चालू केली. 'मृत्यूनंतर आपली रक्षा हिमालयात विखरून टाकावी' असं सूचित केलं. स्वतःचं मृत्युपत्र तयार केलं. 'हा देश प्रगतिपथावर नेण्याच्या हेतूपासून, प्रयत्नापासून मला परावृत्त करणारी कोठलीही ताकद नाही' असं त्यात नमूद करून ठेवलं.
७ मार्च १९८३ रोजी होणाऱ्या अलिप्ततावादी चळवळीच्या अध्यक्षपदी त्यांची निवड झाली. स्वतःजवळ होतं नव्हतं ते सारं कसब पणाला लावून सर्व तात्त्विक मतभेदातून वाट काढून त्यांनी समाजहिताच्या व्यासपीठावर ही चळवळ उभी केली. तिच्यात नवचैतन्य निर्माण केले.
राष्ट्रकुल संघटनेतील राष्ट्रप्रमुखांच्या बैठकीचं यजमानपद त्यांनी भूषविलं त्यावेळी सदस्य राष्ट्रातील संघर्ष टळला याचं संपूर्ण श्रेय इंदिराजींनाच द्यावं लागेल.
समस्यांची मालिका घेऊनच १९८४ साल अवतरलं. महाराष्ट्रात जातीय दंगा उसळला. श्रीलंकेत गडबड उडाली, पंजाबमध्ये गोंधळ चालू होता तर काश्मीरमध्ये अस्थिरतेचं वातावरण निर्माण झालं होतं. ___ १९४७ साली झालेल्या फाळणीमुळे पश्चिम पंजाब पाकिस्तानात गेलं तर पूर्व पंजाब भारतात राहिलं. जर्नेलसिंग भिंद्रनवाले हा धर्मप्रचारक अकाली दलाला पर्यायी नेतृत्व देऊ शकेल हा ग्यानी झैलसिंग व संजय गांधी यांचा कयास सपशेल चुकला. आपण जागविलेलं पिशाच्च आपल्याच मानगुटीवर बसावं तसं झालं. _____१९८२ मध्ये भिंद्रनवालेनी आपलं मायावी रूप टाकून देऊन खरं स्वरूप प्रकट केलं. त्यानं काँग्रेसशी संबंध तोडून टाकले आणि शिखांसाठी स्वतंत्र खलिस्तानची मागणी केली. परदेशातील शिखांकडून मिळणारा पैसा व शस्त्रास्त्रे सुवर्णमंदिरात येत होती. प्रार्थना, उपासनेची जागा कटकारस्थानाने, हिंसाचाराने घेतली. भाविक भक्तांच्या आश्रयस्थानाऐवजी सुवर्णमंदिर अट्टल गुन्हेगारांचा अड्डा बनले. सांबाच्या पिंडीवर बसलेल्या विंचवाचा माज कसा उतरवायचा ? मोठा यक्षप्रश्न होता.
भिंद्रनवाले व त्याच्या अनुयायांनी सुवर्णमंदिर परिसरात ठाण मांडले. हिंदूंना राज्यातून हाकलून देण्याचा कट शिजला. ५ ऑक्टोबरला निरपराध हिंदू प्रवाशांची निर्दयपणे कत्तल करण्यात आली. स्वस्थ बसून चालणार नव्हते. शेवटी इंदिराजींनी एका धाडसी निर्णयावर शिक्कामोर्तब केले. 'ब्लू स्टार ऑपरेशन' सुरू झालं. सुवर्णमंदिरात लष्करी तुकड्या शिरल्या. त्यांच्या आवाहनाला अतिरेक्यांनी दाद दिली नाही. भिंद्रनवालेची शंभर (नव्हे सहस्त्र) पापे भरली. तो त्याच्या निकटवर्ती सहकाऱ्यांसह गोळीबारात ठार झाला.
इंदिराजींनी ऑक्टोबरमध्ये देशाच्या विविध भागांचा दौरा केला. ओरिसा येथील सार्वजनिक सभेत त्या म्हणाल्या होत्या, “अखेरच्या श्वासापर्यंत मी देशाची सेवा करीत राहीन आणि माझ्या मृत्यूनंतरही माझ्यातील रक्ताचा थेंब न थेंब भारताला संजीवनी देईल, सामर्थ्य देईल.''
३१ ऑक्टोबर. इंदिराजी नित्याप्रमाणे पहाटे उठल्या. योगासनं, स्नान, नाश्ता उरकून त्यांनी काही कागदपत्रं हातावेगळी केली. प्रिय नातवाशी (राहुलशी) गप्पा मारल्या. त्यांची मुलाखत घ्यायला आलेलं टी. व्ही. चं. पथक १, अकबर रोड इथं त्यांची प्रतीक्षा करत होतं म्हणून त्या कार्यालयाकडे जायला निघाल्या. ___ मार्गावर दुतर्फा असलेल्या झुडपांनी लवून मुजरा करताच त्यांच्याही चेहऱ्यावर प्रसन्न स्मित झळकलं. चाफ्याच्या मंद दरवळाने मन उल्हसित झालं. सुकुमार फुलांच्या पायघड्या घालून तो रोजच स्वागत करायचा. इंदिराजींनी त्याच्याकडे कौतुकाचा दृष्टिक्षेप टाकला. बहरलेला चाफा मोहरुन गेला. __ कार्यालयाच्या दरवाजाकडे जात असता सुरक्षा दलातील शीख सबइन्स्पेक्टर बिआन्तसिंग दरवाजा उघडण्यासाठी (?) सामोरा आला. तो सलाम करतो आहे असं वाटून इंदिराजींनी हात जोडून स्मित केलं. आणि डोळ्याचं पातं लवतं न लवतं तोच.....
बिआन्तसिंग आणि त्याचा साथीदार कॉन्स्टेबल सतवंतसिंग यांच्यातील सैतान जागा झाला. त्यांनी इंदिराजींवर प्राणांतिक हल्ला चढविला. ते चित्तथरारक दृश्य पाहून साक्षात कर्दनकाळही दचकला नि दोन पावलं मागे सरला. सूर्याच्या डोळ्यांसमोर काजवे चमकले, आभाळाच्या पोटात खड्डा पडला, धरणी भयकंपित झाली, दशदिशांना कापरं भरलं, वारा सैरभैर झाला.
इंदिराजींच्या हत्येची वार्ता ऐकून जग हादरलं. सर्वत्र शोककळा पसरली. शोकविव्हल जनता धाय मोकलून रडत होती, टाहो फोडत होती.
"विश्व हे अंधारले अस्तास गेला दिनमणी कोठूनि दिसणार आता इंदिरा प्रियदर्शिनी ?'.
नियतीची ही केवढी क्रूर थट्टा ! की यालाच दैवदुर्विलास म्हणायचं? राजहत्या, स्त्रीहत्येचं, नृशंस, निघृण कृत्य करून त्या नराधमांनी तरी काय मिळवलं? चिरंजीव अश्वत्थाम्याचं भारभूत जिणं? छी! छी! सहृदय मानवालाच काय दयाघन प्रभूलाही त्या क्रूरकर्त्याची दया येणार नाही. पश्चात्तापाने किंवा नरकयातना भोगूनही त्यांच्या पापाचं परिमार्जन होऊ शकणार नाही, अगदी कल्पांतापर्यंत.
हौतात्म्य पत्करलेल्या इंदिराजींचा निश्चेतन देह धरणीमातेच्या अंकावर विसावला होता. आत्मा केव्हाच मुक्त झाला होता. सुखदुःखाच्या पार गेला होता. सर्वांना दुःखाच्या खाईत लोटून.
मृत्य न म्हणे हा भूपती । मृत्य न म्हणे हा चक्रवर्ती । मृत्य न म्हणे हा करामती । कैवाड जाणे ।। हेच खरे.
चंदनाची चिता रचली गेली. तोफांची सलामी झडली. अफाट जनसमदायाच्या साक्षीने एक स्वर्गीय यान धरेवर अवतरलं. दिव्य वस्त्रालंकार परिधान केलेली 'प्रियदर्शिनी' साम्राज्ञीच्या थाटात त्यात विराजमान झाली. महाप्रस्थानापूर्वी देशाच्या कारभाराची सूत्रं राजीवच्या हातात सोपवली. परमप्रिय मायभूमीच्या मातीचा टिळा भाळी रेखला. देशवासियांचा अखेरचा निरोप घेतला. मिटलेले ओठ किंचित विलग झाले. जणू ते सांगत होते,
“अब तुम्हारे हवाले वतन साथियों "

indira gandhi information in marathi | इंदिरा गांधी माहिती